Titan roketleri: nasıl çalıştı, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Titan, ABD'nin 1950'lerin sonunda kıtalararası balistik füze olarak geliştirdiği, sonradan uzaya yük taşıyan bir roket ailesine dönüşen araçlar dizisidir. Aynı gövde mühendisliği iki ayrı iş gördü: Gemini programında NASA'nın astronotlarını, Titan IIIE ile Viking ve Voyager sondalarını, Titan IV ile de Cassini'yi fırlattı. Son uçuşu 19 Ekim 2005'te yapıldı ve 11/2026 itibarıyla ailenin hiçbir üyesi uçmuyor.

Roketin adı, Satürn'ün uydusu Titan ile doğrudan bağlantılı değildir; aralarındaki tek bağ, Cassini sondasının Titan IV ile Satürn'e (ve Titan uydusuna) gitmesidir. Uyduyla ilgili ayrıntı için Titan sayfasına bakabilirsiniz.

Titan kim tarafından yapıldı, ne işe yaradı?

Ailenin üreticisi Glenn L. Martin Company'dir; şirket zamanla Martin Marietta, sonra Lockheed Martin adını aldı. Titan I, ABD Hava Kuvvetleri'nin balistik füzesiydi ve sıvı oksijenle RP-1 yakıyordu. Titan II'den itibaren yakıt, Aerozine 50 ve azot tetroksit ikilisine geçti. Titan III ve IV varyantları ise füzenin uzaya yük taşıyan, yan iticili ve Centaur ya da Transtage gibi üst kademeli türleriydi. Ailenin uzay taşıyıcısı olarak kullanılan ve burada anlatılacak ana üyeleri şunlardır: Gemini için Titan II GLV, derin uzay için Titan IIIE ve ağır yükler için Titan IV.

Roketin ürettiği asıl değer, farklı işlerin ortak bir "iş atı" üzerinde buluşmasıydı: Hem askerî keşif uyduları hem de NASA'nın bilimsel görevleri bu aileyle uçtu.

Nasıl çalışır?

İlk kademe motoru LR87, ikinci kademe motoru LR91'dir. Titan II'den sonra bu motorlar Aerozine 50 (hidrazin ve UDMH karışımı) ile azot tetroksit (N2O4) yakar. İki madde temas ettiğinde kendiliğinden tutuşur (hipergolik); bu, ateşleme düzeneğini çok basitleştirir. Titan II GLV'nin insanlı uçuşlar için uygun bulunmasında da bu etkili oldu: Hipergolik ikili çok daha az sayıda parçayla çalışır ve bu, güvenilirliği artırır.

Daha büyük yük için roketlere yan iticiler eklendi. Titan IIIE'de iki UA1205 katı yakıtlı itici ve üstte iki RL10A-3 motorlu Centaur üst kademesi vardı. Titan IV'te iki LR87-AJ-11 motoru toplam 2.438 kN, ikinci kademedeki LR91-AJ-11 ise 467 kN itki verir; yanlarda UA1207 ya da daha yeni SRMU katı yakıtlı iticiler kullanıldı. İsteğe bağlı üst kademe olarak Centaur ya da Inertial Upper Stage takıldı. Katı ve sıvı yakıtlı itici birleşimi, kalkışta yüksek itki, sonrasında ise kontrol edilebilir yanma sağlar. Centaur, derin uzay için gereken yüksek verimi sağlayan hidrojen-oksijen motorlu bir üst kademedir; Viking ve Voyager gibi sondaların Dünya'dan ayrılabilmesi bu kademeyle mümkün oldu. Kademeler sırayla ayrılır ve boşalan yapılar atılır; Titan'ın hiçbir türünde iniş ya da kurtarma yoktu.

Roket insanlı uçuşa hazırlanırken "pogo" denen titreşim sorunu ortaya çıktı: gövde boyunca tekrarlanan bir salınım roketi sarsıyordu. Mühendisler bunu oksitleyici tanklarına dik borular (standpipe) ekleyerek, tank basıncını artırarak ve yakıt emiş hattına mekanik bir akümülatör takarak çözdü. Böylece roket, insanlı uçuşlardan önce daha yumuşak ve güvenli bir hâle getirildi.

Teknik özellikler

Aile çok geniş olduğu için aşağıdaki tablo, uzay görevlerinde öne çıkan üç türü karşılaştırır:

Özellik	Titan II GLV	Titan IIIE	Titan IV
Yükseklik	33 m	48,8 m	50 - 63 m
Çap	3,0 m	3,05 m	3,05 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 150 ton	632.970 kg	943.050 kg
Kademe	2	3 (isteğe bağlı 4.)	3 - 5 (türe göre)
Alçak yörünge yükü	yaklaşık 3,6 ton	15.400 kg	21.680 kg

Titan II GLV'nin birinci kademe motoru yaklaşık 1.900 kN, ikinci kademe motoru yaklaşık 440 kN itki verir. Titan IV'ün yerdurağan yörüngeye (GTO) yük kapasitesi 5.760 kg, kutupsal alçak yörüngeye 17.600 kg olarak verilir; diğer iki türün GTO değerini doğrulayamadığım için yazmadım. Bu terimler için alçak Dünya yörüngesi ve yerdurağan yörünge sayfalarına bakabilirsiniz.

Uçuş geçmişi

Titan I'in ilk test uçuşları 1959'da yapıldı; ailenin uzay taşıyıcısı olarak son uçuşu 19 Ekim 2005'te, Vandenberg'den kalkan bir Titan IVB'ydi. Aile boyunca toplam fırlatma sayısı bazı dökümlerde 368 olarak verilir; kapsamı kaynağa göre değişebildiği için tür başına sayılarla birlikte okunmalıdır.

• Titan II GLV (Gemini): İlk uçuş 8 Nisan 1964'te (Gemini 1), son uçuş 11 Kasım 1966'da (Gemini 12) yapıldı. On iki GLV'nin on ikisi de başarılı oldu: ikisi insansız, onu iki kişilik mürettebatlıydı. İlk insanlı uçuş 23 Mart 1965'te Gus Grissom ve John Young'ın Gemini 3'ü oldu.
• Titan IIIE (1974-1977): Yedi kez uçtu; altısı başarılı, biri başarısız. 11 Şubat 1974'teki ilk uçuşta Centaur motorundaki arıza yüzünden roket imha komutuyla yok edildi.
• Titan IV (1989-2005): İlk uçuş 14 Haziran 1989'da yapıldı. 11/2026 itibarıyla kayıtlarda toplam 39 uçuş var (22 IV-A, 17 IV-B); 35'i başarılı, 4'ü başarısız.

Titan IV'ün dört başarısız uçuşu şöyle özetlenir:

1. 2 Ağustos 1993: Katı yakıtlı yan itici, hatalı bir onarım yüzünden yanıp delindi.
2. 12 Ağustos 1998: Güdüm sistemindeki elektrik kısa devresi.
3. 9 Nisan 1999: Kademe ayrılma arızası.
4. 30 Nisan 1999: Centaur güdüm sistemindeki veri tabanı hatası.

Ailenin füze kolunda da ciddi olaylar yaşandı: 1965'teki Searcy silo yangınında 53 inşaat işçisi öldü; 1980'deki Damascus kazasında bir teknisyenin aleti düşürmesi sonucu füzenin nükleer başlığı yaklaşık 60 m (200 ft) öteye fırladı ve zarar vermedi. Titan II füzeleri 1987'de hizmetten çıkarıldı. Bu olaylar roketin uzay kolundan bağımsızdır ama Titan'ın tarihini tamamlar.

Titan IV'ün tek uçuş başına maliyeti yaklaşık 432 milyon dolar olarak anılır; bu, onu en pahalı fırlatıcılar arasına koydu.

Taşıdığı önemli görevler

• Gemini programı: 1965-1966 arasında 10 insanlı uçuş. Programın hedefleri uzun süreli uçuş (14 güne kadar), yörüngede buluşma-kenetlenme ve uzay yürüyüşüydü; hepsi Apollo programına hazırlıktı. Gemini 6A ile Gemini 7 Aralık 1965'te ilk uzay buluşmasını yaptı; Gemini 8, insansız bir Agena hedef aracıyla ilk kenetlenmeyi gerçekleştirdi.
• Viking: Viking 1 (20 Ağustos 1975) ve Viking 2 (9 Eylül 1975), Titan IIIE/Centaur ile Mars'a gönderildi. Ayrıntı için Mars'ın keşfi sayfasına bakın.
• Voyager 1 ve 2: Voyager 2 20 Ağustos 1977'de, Voyager 1 5 Eylül 1977'de fırlatıldı. Voyager 1 uçuşunda Titan'da bir arıza oldu, ama Centaur'un yanma süresini uzatmasıyla telafi edildi. Ayrıntı için Voyager 1 ve Voyager 2 sayfasına bakın.
• Helios-A ve Helios-B: Güneş'e yaklaşan sondalar 10 Aralık 1974 ve 15 Ocak 1976'da Titan IIIE ile fırlatıldı.
• Cassini-Huygens: 15 Ekim 1997'de Cape Canaveral'dan Titan IVB/Centaur ile Satürn'e yola çıktı ve Titan IV'ün taşıdığı tek sivil derin uzay görevi olarak anılır. Ayrıntı için Cassini-Huygens sayfasına bakın.

Titan IV'ün diğer yükleri ağırlıklı olarak ABD'nin askerî keşif ve haberleşme uydularıydı.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Titan IIIE ve Titan IV'ün ağırlık sınıfı, ABD'nin 1960'lardaki dev Saturn V roketinin çok altında, Atlas V ve Delta IV Heavy gibi sonraki ağır roketlerin sınıfında kalır. Uzay Mekiği ise yeniden kullanılabilir bir kanatlı araçtı; Titan'ın tek kullanımlık yapısıyla zıt bir felsefeye dayanıyordu. Titan'ın avantajı hipergolik yakıtların basit ateşlemesi ve yüksek yük kapasitesiydi; dezavantajı ise yüksek fırlatma maliyeti ve zehirli yakıtlarla çalışma zorluğuydu.

Sık sorulan sorular

Titan kaç kez uçtu?

Aile genelinde bazı dökümlerde 368 fırlatma sayılır; Titan IV'ün kendi kaydı 39 uçuştur (35 başarılı, 4 başarısız). 11/2026 itibarıyla hiçbir Titan uçmuyor.

Titan ne kadar yük taşır?

Titan IV, alçak Dünya yörüngesine 21.680 kg, yerdurağan yörüngeye 5.760 kg taşıyabilir.

Gemini'yi hangi roket fırlattı?

Titan II GLV. On iki fırlatmanın hepsi başarılıydı; ikisi insansız, onu iki kişilik mürettebatlı uçuşlardı.

Türkiye'ye ait bir uydu Titan ile fırlatıldı mı?

Doğruladığım uçuş ve yük kayıtlarında Türkiye'ye ait bir uydu yok.