Viking programı

Viking programı, NASA'nın 1975'te fırlattığı iki özdeş uzay aracından, Viking 1 ve Viking 2'den oluşan Mars keşif programıdır. Her araç, gezegeni yörüngeden fotoğraflayan bir yörünge aracı ile yüzeyde çalışan bir iniş aracını bir arada taşıyordu. Viking 1'in iniş aracı 20 Temmuz 1976'da Mars'a indi ve yüzeyden ilk görüntüleri gönderdi. NASA'ya göre bu, Mars'a yapılan ilk gerçek anlamda başarılı iniştir: Sovyetler Birliği'nin Mars 3 aracı 1971'de sağlam inmiş, ancak birkaç saniye sonra susmuştu. Langley Araştırma Merkezi'nin yönettiği program, 1990'ların sonuna dek Mars hakkındaki bilginin büyük bölümünü sağladı.

Görevin amacı

Viking'in üç temel bilimsel hedefi vardı:

• Mars yüzeyinin yüksek çözünürlüklü görüntülerini elde etmek
• Atmosferin ve yüzeyin yapısını ve bileşimini belirlemek
• Mars'ta yaşam izi aramak

Yörünge araçlarının görevleri bunlara ek olarak iniş araçlarını Mars'a taşımak, güvenli iniş yerleri bulmak ve yüzeyden gelen verileri Dünya'ya aktarmaktı. Gökbilimci Carl Sagan iki aracın iniş yerlerinin seçimine katkıda bulundu.

Uzay aracı ve araçları

Yakıt dolu yörünge aracı ve iniş aracı ikilisinin kütlesi 3.527 kilogramdı. Mariner 9 tasarımına dayanan sekizgen yörünge araçları güneş panelleriyle çalışıyor, iki televizyon kamerası ile su buharı ve ısı haritası çıkaran kızılötesi aletler taşıyordu. Üç ayaklı iniş araçlarının aletleri şunlardı:

• 360 derece tarama yapan iki kamera
• Toprak örneği toplayan robot kol
• Üç ayrı deneyden oluşan biyoloji laboratuvarı
• Organik molekül arayan gaz kromatografı-kütle spektrometresi
• Sismometre, X-ışını flüoresans spektrometresi ve meteoroloji aletleri

Güneş ışığının yetersiz kalabileceği düşünülerek iniş araçlarında plütonyum-238 ile çalışan ikişer radyoizotop termoelektrik jeneratör kullanıldı. Dünya mikroplarıyla Mars'ı kirletmemek için her iniş aracı ısı kalkanının içine kapatılıp 111 °C'de 40 saat boyunca sterilize edildi.

İniş dört aşamada gerçekleşti. Yörünge aracından ayrılan iniş aracı küçük bir motor ateşlemesiyle yörüngeden çıktı, ısı kalkanı içinde atmosfere girdi. Yaklaşık 6 kilometre yükseklikte, saatte 900 kilometre hızla giderken paraşüt açıldı, ısı kalkanı atıldı ve ayaklar indi. Yaklaşık 1,5 kilometrede üç fren motoru çalıştı. Motorların egzozu, yüzeyi daha az bozmak için her birinde 18 ayrı memeye dağıtılmıştı; hidrazin yakıt da Dünya mikroplarını taşımasın diye arıtılmıştı.

Yolculuk ve önemli anlar

• 20 Ağustos 1975: Viking 1, Cape Canaveral'dan Titan IIIE-Centaur roketiyle fırlatıldı.
• 9 Eylül 1975: Viking 2 yola çıktı. Pil sorunu yüzünden ilk fırlatılması planlanan araç ikinci sıraya alınmıştı.
• 19 Haziran 1976: Viking 1 Mars yörüngesine girdi; ilk seçilen iniş yeri fazla engebeli bulunduğu için yeni yer arandı.
• 20 Temmuz 1976: Viking 1 iniş aracı Chryse Planitia'ya indi.
• 3 Eylül 1976: Viking 2 iniş aracı, kutup buzuna yakın Utopia Planitia'ya, ilk araçtan yaklaşık 6.460 kilometre uzağa indi.
• 24 Temmuz 1978 ve 7 Ağustos 1980: İki yörünge aracı sırasıyla görevini bitirdi.
• 12 Nisan 1980: Viking 2 iniş aracı görevini tamamladı.
• 11 Kasım 1982: Hatalı bir komutun ardından Viking 1 iniş aracıyla bağlantı kesildi.

Bilimsel sonuçlar

90 gün çalışmak üzere tasarlanan dört aracın hepsi bu sürenin çok ötesine geçti. Yörünge araçları 52.663 görüntü gönderdi ve yüzeyin yaklaşık yüzde 97'sini 300 metre çözünürlükle haritaladı. Görüntülerde büyük sellerin oyduğu vadiler, dallanan akarsu ağları ve çamura düşmüş gibi görünen kraterler ortaya çıktı; bu bulgular Mars'taki su hakkındaki düşünceleri kökten değiştirdi. İniş araçları ise Mars'ı soğuk, ince ve kuru bir karbondioksit atmosferine sahip, volkanik topraklı bir gezegen olarak tanımladı.

Yaşam deneyleri hâlâ tartışılıyor. Etiketli Salım deneyi metabolizmaya işaret eden olumlu sonuç verdi, ancak toprakta organik madde bulunamadı; bilim insanlarının çoğu sonucu topraktaki güçlü yükseltgen kimyasallara bağladı. 2008'de Phoenix aracının Mars toprağında perklorat bulması, Viking'in ısıttığı örneklerde organiklerin bozulmuş olabileceği fikrini gündeme getirdi. Bu soruların izini bugün Curiosity ve Perseverance sürüyor; ayrıntılı tarihçe Mars'ın keşfi sayfasında.

Verileri göster

Yörüngeden görüntü	52.663
Haritalanan yüzey	%97
Yüzeyden fotoğraf	~4.500
Planlanan görev süresi	90 gün
Viking 1 iniş aracının ömrü	6 yıldan fazla

Bilmeye değer

• Viking 1 yörünge aracı dört yılda Mars çevresinde 1.488 tur attı.
• İniş araçları sonradan görev ekibinin öncü adlarıyla anıldı: Thomas A. Mutch ve Gerald A. Soffen Anıt İstasyonları.
• Her iniş aracı, görevde çalışan birkaç bin kişinin adını taşıyan küçük bir mikrofilm noktası taşıyordu.
• Viking 1 iniş aracı, Aralık 2006'da Mars Reconnaissance Orbiter'ın görüntülerinde planlanan yerden yaklaşık 6 kilometre uzakta saptandı.