LauncherOne roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

LauncherOne, Virgin Orbit şirketinin geliştirdiği, uçaktan havada bırakılarak fırlatılan iki kademeli küçük uydu roketidir. Roket, değiştirilmiş bir Boeing 747'nin kanadı altında yaklaşık 10,7 km yüksekliğe taşınır, orada serbest bırakılır ve kendi motorunu ateşleyerek yörüngeye ilerler. 2020-2023 arasında altı kez uçtu; dördü başarılı oldu. Şirketin 2023'teki iflasıyla program sona erdi ve 11/2026 itibarıyla roketin yeni bir uçuşu yok.

LauncherOne kim tarafından yapıldı, ne işe yarardı?

Virgin Orbit, 2 Mart 2017'de Richard Branson'ın uzay turizmi girişimi Virgin Galactic'ten ayrılarak kuruldu. Şirketin hedefi, birkaç yüz kilograma kadar çıkan küçük yapay uyduları yörüngeye taşıyan esnek bir fırlatma hizmeti sunmaktı. Havadan fırlatmanın temel fikri şudur: roketin ilk yükselişinin bir kısmını uçak üstlenir, roket yoğun atmosferin alt katmanlarını ağır bir kalkış yapmadan geçer ve kalkış noktası, uçağın ulaşabildiği havaalanları arasında seçilebilir. Bu yüzden LauncherOne yalnız Kaliforniya'daki Mojave'den değil, 2023'te İngiltere'deki Spaceport Cornwall'dan da denendi.

Roketin işi küçük ve orta boy uydu grupları, askerî deneme uyduları ve üniversite ya da kurumların küp uydularını (CubeSat) alçak Dünya yörüngesine bırakmaktı. Yani Falcon 9 gibi büyük roketlerle aynı yarışta değil, "küçük yük için özel araç" sınıfındaydı.

Nasıl çalışır?

Sistem iki parçadan oluşur: taşıyıcı uçak ve roketin kendisi. Taşıyıcı, bir zamanlar Virgin Atlantic'in kullandığı Boeing 747-400'dür ve "Cosmic Girl" adını taşır. Uçak, kanadının altına bağlı roketle kalkar ve yaklaşık 10.700 m (35.100 ft) yüksekliğe çıkar. Burada roket uçaktan ayrılır, bir süre serbest düşer ve birinci kademe motoru ateşlenir. Uçak ise pistine döner; roketin aksine uçak yeniden kullanılır.

LauncherOne iki kademelidir ve iki kademede de sıvı oksijen ile RP-1 (rafine gazyağı) yakılır. Bu, sıvı yakıtlı roket motorlarının en yaygın kombinasyonlarından biridir. Birinci kademeyi NewtonThree motoru çalıştırır: Vakumdaki itkisi 326,8 kN, yanma süresi yaklaşık 180 saniyedir. İkinci kademedeki NewtonFour motorunun itkisi çok daha küçüktür (22,2 kN), ama yaklaşık 360 saniye yanabilir ve birden çok kez yeniden ateşlenebilir. Yeniden ateşleme, uyduları farklı yörüngelere tek tek bırakmak için işe yarar.

Fizik açısından mantık roket denklemine dayanır: yörünge hızına ulaşmak için gereken toplam hız değişimini sağlamak üzere her kademe bittiğinde boş yapısını geride bırakır ve kademe sayısı arttıkça son yük için daha az ağırlık taşınır. Havadan bırakma, bu hesaba küçük ama gerçek bir katkı yapar; roket 10,7 km yükseklikte, yoğun havanın büyük bölümünün üstünde başlar.

Zamanlama kabaca şöyledir: bırakmadan sonra birinci kademe yaklaşık 180 saniye yanar, kademe ayrılır ve ikinci kademe devreye girer; ikinci kademe yaklaşık 360 saniyeye kadar yanabilir ve gerekirse motoru yeniden ateşlenerek yörüngeyi ayarlar. Uyduların bırakılması bu aşamada yapılır.

Kurtarma yoktur. Roketin iki kademesi de tek kullanımlıktır; yalnız taşıyıcı uçak yeniden uçurulur.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Üretici	Virgin Orbit (ABD)
Yükseklik	yaklaşık 21,3 m
Çap	1,8 m (birinci kademe), 1,5 m (ikinci kademe)
Kalkış kütlesi	yaklaşık 30 ton
Kademe	2
Motorlar	NewtonThree (1. kademe), NewtonFour (2. kademe)
İtki	326,8 kN (NewtonThree, vakum); 22,2 kN (NewtonFour, vakum)
Yakıt	RP-1 ve sıvı oksijen
Alçak yörünge yükü	230 km alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 500 kg
Güneş eşzamanlı yörünge yükü	500 km Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 300 kg
Bırakma yüksekliği	yaklaşık 10.700 m

Yerdurağan geçiş yörüngesine (GTO) yük kapasitesi için doğrulanmış bir değer bulamadığım için tabloya koymadım; zaten bu küçük roketin hedef bölgesi alçak yörüngelerdi. Yörünge türlerinin anlamı için Güneş eşzamanlı yörünge sözlük sayfasına bakabilirsiniz.

Uçuş geçmişi

LauncherOne'ın uçuş kaydı kısadır ve altı satırda özetlenir:

• 25 Mayıs 2020, Mojave: İlk uçuş başarısız oldu. Roket uçaktan ayrıldı, ama NewtonThree motorundaki yakıt besleme hattında kopma yaşandı ve yörüngeye ulaşılamadı.
• 17 Ocak 2021, Mojave: İlk başarılı yörünge uçuşu. NASA'nın ELaNa 20 görevindeki 10 küp uydu alçak yörüngeye bırakıldı.
• 30 Haziran 2021, Mojave: "Tubular Bells, Part One" adlı askerî görev başarıyla tamamlandı.
• 13 Ocak 2022, Mojave: "Above the Clouds" görevi başarılı oldu.
• 2 Temmuz 2022, Mojave: ABD Uzay Kuvvetleri'nin "Straight Up" görevi başarılı oldu.
• 9 Ocak 2023, Spaceport Cornwall (İngiltere): "Start Me Up" görevi başarısız oldu.

Son uçuş tarihî bir ilkti: Roket, İngiltere ve Batı Avrupa'dan yapılan ilk yörünge fırlatma girişimi olarak İngiltere'den havalanan taşıyıcı uçaktan bırakıldı. Dokuz uydu taşıyordu: AMAN, CIRCE A ve B, DOVER, ForgeStar-0, IOD-3 Amber, Prometheus 2A ve 2B ile STORK-6. Yükün bir kısmı İngiltere Savunma Bakanlığı ile ABD Deniz Araştırma Laboratuvarı gibi kurumlara aitti; geri kalanı özel şirketlerin uydularıydı. Virgin Orbit'in araştırmasına göre ikinci kademenin yakıt hattındaki bir filtre yerinden çıktı, yakıt pompası verimsiz çalıştı ve roket yörünge hızına ulaşamadı; yük kayboldu.

Bundan sonrası şirketin mali çöküşüdür. Virgin Orbit 16 Mart 2023'te operasyonlarını durdurduğunu ve neredeyse tüm personeli izne çıkardığını duyurdu, 4 Nisan 2023'te ABD'de iflas koruması (Chapter 11) için başvurdu. Mayıs 2023'teki açık artırmada varlıklar parçalar hâlinde satıldı: Rocket Lab Long Beach tesisini, Stratolaunch "Cosmic Girl" uçağını, Launcher ise Mojave'deki test alanını aldı.

11/2026 itibarıyla başarı oranı, altı uçuşun dördü başarılı olmak üzere yaklaşık yüzde 67'dir. Ocak 2021'den Temmuz 2022'ye kadar art arda dört başarılı uçuş yapılmıştı; kayıt, Cornwall'daki son denemeyle bozuldu. Şirket kapandığı için bu rakamın değişmesi beklenmiyor, ama bunu yazarken yeni bir uçuş duyurusu bulamadığımı not ediyorum.

İlk uçuşun başarısızlığından sonraki tablo ilginçtir: Şirket yakıt hattı sorununu inceleyip giderdi ve yaklaşık sekiz ay sonra, Ocak 2021'de yörüngeye ulaştı. Cornwall'daki ikinci arıza ise tamamen farklı bir parçadan, ikinci kademedeki filtreden kaynaklandı; yani iki kaza aynı kusurun tekrarı değildi.

Yeniden kullanım

LauncherOne'ın kendisi yeniden kullanılamazdı; iki kademe de her uçuşta kaybedilirdi. Yeniden kullanılan tek parça taşıyıcı uçaktı. Dolayısıyla maliyet avantajı yeniden kullanımdan değil, rampa ve büyük fırlatma altyapısı gerektirmeyen esnek operasyondan gelecekti.

Taşıdığı önemli görevler

Küp uydu (CubeSat), 10 cm kenarlı birimlerden oluşan standart küçük uydu biçimidir; üniversiteler ve araştırma kurumları için yörüngeye en ucuz erişim yollarından biridir. Dört başarılı uçuşun en bilineni, 17 Ocak 2021'deki ELaNa 20 görevidir. Bu uçuşta NASA'nın üniversite ve kurum küp uydu programı kapsamındaki 10 uydu yörüngeye çıktı. Diğer üç başarılı uçuş askerî ve ticari yükler taşıdı; 2 Temmuz 2022'deki "Straight Up" uçuşu ABD Uzay Kuvvetleri'nin göreviydi. Sitemizde LauncherOne ile fırlatılan bir göreve ayrılmış sayfa bulunmuyor.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Küçük yük sınıfında LauncherOne'ın en yakın rakibi, yerden kalkan Electron roketiydi. Electron'u üreten Rocket Lab aynı zamanda Virgin Orbit'in iflasında Long Beach tesisini satın alan şirkettir. İki roketin ana farkı kalkış biçimidir: Electron rampadan dikey kalkar, LauncherOne uçaktan bırakılırdı. Küçük uydular ayrıca Falcon 9 gibi büyük roketlerin paylaşımlı yolculuk imkânlarıyla da yörüngeye çıkabildiği için, bu sınıftaki özel fırlatıcılar hem birbirleriyle hem de büyük roketlerin ortak uçuşlarıyla yarışır. Havadan fırlatma yöntemini kullanan bir başka roket de Pegasus'tur, ama onun rakamlarını bu sayfada vermiyorum, çünkü doğrulamadım.

Sık sorulan sorular

LauncherOne kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla altı kez: 25 Mayıs 2020 ile 9 Ocak 2023 arasında dört başarılı, iki başarısız uçuş.

LauncherOne ne kadar yük taşır?

Teknik dökümlere göre 230 km alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 500 kg, 500 km Güneş eşzamanlı yörüngeye yaklaşık 300 kg verilir.

Virgin Orbit'e ne oldu?

Şirket 4 Nisan 2023'te iflas koruması için başvurdu; varlıkları Mayıs 2023'te Rocket Lab, Stratolaunch ve Launcher gibi alıcılara satıldı.

Türkiye'ye ait bir uydu LauncherOne ile fırlatıldı mı?

Doğruladığım uçuş ve yük kayıtlarında Türkiye'ye ait bir uydu yer almıyor.