LVM3 roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

LVM3 (Launch Vehicle Mark-3; eski adıyla GSLV Mk III), Hindistan Uzay Araştırma Örgütü ISRO'nun geliştirdiği, üç kademeli ve ISRO'nun işletmedeki roketleri arasında en çok yük taşıyan fırlatma roketidir. ISRO'nun yayımladığı değerlere göre 43,5 m boyundaki roketin kalkış kütlesi 640 tondur; alçak Dünya yörüngesine 8 ton, yerdurağan geçiş yörüngesine 4 ton yük taşır. Roket Andhra Pradesh'teki Satish Dhawan Uzay Merkezi'nden (Sriharikota) kalkar; 11/2026 itibarıyla kayıtlarda dokuz fırlatması vardır.

Roketi, hükümete bağlı uzay kurumu ISRO tasarlıyor ve üretiyor; ticari fırlatma satışını ISRO'nun şirketi NewSpace India Limited (NSIL) yürütüyor. LVM3, Hindistan'ın ikinci ve üçüncü Ay görevlerini, yani Chandrayaan-2 ile Chandrayaan-3'ü taşıdı; ayrıca İngiliz OneWeb şirketinin ve ABD'li AST SpaceMobile'ın uydularını yörüngeye çıkardı. İnsanlı uçuş programı Gaganyaan için ise roketin "insan sertifikalı" bir sürümü (HLVM3) hazırlandı.

Nasıl çalışır?

Roket, yakıtını yakıp oluşan sıcak gazı arkaya püskürterek ilerler. Boşalan tankların ağırlığını taşımayı sürdürmek verimsiz olduğundan roketler kademelidir: işi biten kısım atılır, kalan kütle daha kolay hızlanır. Ulaşılabilecek hızı roket denklemi belirler; egzoz hızı ve yakıt oranı arttıkça hız artar, ancak kazanç giderek azalır.

Yardımcı roketler (S200). Kalkışta iki büyük katı yakıtlı roket devreye girer. ISRO'nun verdiği ölçülere göre her biri 25 m boyunda, 3,2 m çapında ve yaklaşık 205 ton HTPB (hidroksil uçlu polibütadien) esaslı katı yakıt taşır; ISRO bunları dünyadaki en büyük katı yakıtlı yardımcı roketler arasında sayar. Her biri yaklaşık 5.150 kN itki verir ve yaklaşık iki dakika yanar. Katı yakıt bir kez tutuştuğunda kısılamaz ya da durdurulamaz; bu yüzden yardımcı roketler kalkıştaki kaba kuvveti sağlar, hassas yönlendirme ise sıvı yakıtlı kademelere kalır.

Çekirdek kademe (L110). İki Vikas motoru taşıyan sıvı yakıtlı çekirdek kademe, ISRO'ya göre yaklaşık 115 ton yakıt yüklüdür ve 41,5 km yükseklikte ateşlenir. Yakıt çifti olarak UDMH ile azot tetroksit anılır; bu karışım temas ettiğinde kendiliğinden tutuşur. Ayrıntısı sıvı yakıtlı roket motoru sayfasında.

Üst kademe (C25). Üçüncü kademe, LPSC'nin geliştirdiği CE-20 motoruyla çalışan kriyojenik bir kademedir. Kriyojenik, yakıtın çok düşük sıcaklıkta sıvı halde saklanması demektir: C25'te sıvı hidrojen ve sıvı oksijen kullanılır ve ISRO'ya göre yaklaşık 28 ton yakıt taşınır. Kademe 4 m çapında, 13,5 m boyundadır; nominal itkisi yaklaşık 200 kN, yanma süresi yaklaşık 646 saniyedir. Hidrojen-oksijen çifti kimyasal yakıtlar arasında en yüksek özgül itkiyi verenlerdendir; üst kademede bu verim kazancı yük kapasitesine doğrudan yansır. Yük, 5 m çaplı bir burun konisinin içinde taşınır.

Birden çok yanma. Uçuş kayıtlarına göre 2 Kasım 2025'teki LVM3-M5 uçuşunda CE-20 motoru, uydu ayrıldıktan sonra ikinci kez ateşlendi; bu, LVM3'te ilk kez yapılan bir uygulamaydı. OneWeb uçuşlarında ise kriyojenik kademe yönünü ve hızını defalarca değiştirerek 36 uyduyu sırayla bıraktı; ilk OneWeb uçuşunda bu işlem 9 evrede yaklaşık 75 dakika sürdü.

İniş ve kurtarma. LVM3'ün hiçbir kademesi kurtarılmaz; roket tamamen tek kullanımlıktır. Chandrayaan-3'ü taşıyan C25 kademesi örneğin 15 Kasım 2023'te kontrolsüz biçimde atmosfere girdi ve kalıntıların Kuzey Pasifik üzerine düşmesi öngörüldü.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	43,5 m
Gövde çapı	4 m (burun konisi 5 m)
Kalkış kütlesi	640 ton
Kademe	3 (iki yardımcı roket + çekirdek kademe + kriyojenik üst kademe)
Yardımcı roketler	2 × S200 (katı yakıt, yaklaşık 205 ton yakıt)
Çekirdek kademe motoru	2 × Vikas (sıvı yakıt)
Üst kademe motoru	1 × CE-20 (sıvı hidrojen / sıvı oksijen)
S200 itkisi	yaklaşık 5.150 kN (her biri)
Alçak Dünya yörüngesine yük	8.000 kg (600 km yükseklikte)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	4.000 kg
Yeniden kullanım	Yok (tek kullanımlık)
Fırlatma yeri	Satish Dhawan Uzay Merkezi, ikinci rampa

Yük kapasitesi değerleri ISRO'nun LVM3 sayfasındaki rakamlardır. Bazı yayınlarda alçak yörünge kapasitesi için 10 ton da anılır; yörünge yüksekliği ve koşullar farklı olduğunda bu tür sapmalar olağandır. Alçak Dünya yörüngesi, yerdurağan yörünge'ye ve ona çıkış basamağı olan jeosenkron geçiş yörüngesine göre çok daha az enerji ister; bu yüzden aynı roketin LEO kapasitesi GTO kapasitesinin kabaca iki katıdır.

Uçuş geçmişi

• 18 Aralık 2014 (LVM3-X). Yörünge altı test uçuşu. Üst kademe işlevsizdi; tankları ağırlığı taklit etmek için azot gazlarıyla dolduruldu. Roket, Hindistan'ın insanlı kapsül denemesi için yapılan CARE modülünü 126 km yükseklikte bıraktı; kapsül paraşütle Bengal Körfezi'ne indi ve kurtarıldı.
• 5 Haziran 2017 (LVM3-D1). İlk yörünge uçuşu ve çalışır durumdaki kriyojenik motorla yapılan ilk deneme. 3.136 kg'lık GSAT-19 iletişim uydusu geçiş yörüngesine bırakıldı.
• 14 Kasım 2018 (LVM3-D2). 3.423 kg'lık GSAT-29 taşındı; ikinci geliştirme uçuşuydu.
• 22 Temmuz 2019 (LVM3-M1). İlk operasyonel uçuş: 3.850 kg'lık Chandrayaan-2 kompoziti yörüngeye yerleştirildi.
• 22 Ekim 2022 (LVM3-M2). 36 OneWeb uydusu (5.796 kg) 601 km'lik alçak yörüngeye bırakıldı; bu, roketin ilk ticari ve ilk çok uydulu alçak yörünge görevi oldu.
• 26 Mart 2023 (LVM3-M3). İkinci 36 OneWeb uydusu (5.805 kg) 450 km'ye çıkarıldı.
• 14 Temmuz 2023 (LVM3-M4). 3.895 kg'lık Chandrayaan-3, 170 × 36.500 km'lik park yörüngesine bırakıldı.
• 2 Kasım 2025 (LVM3-M5). Yaklaşık 4.410 kg'lık CMS-03 (GSAT-7R) haberleşme uydusu taşındı; ISRO'ya göre bu, Hindistan topraklarından yerdurağan geçiş yörüngesine bırakılan en ağır haberleşme uydusu oldu.
• 24 Aralık 2025 (LVM3-M6). AST SpaceMobile'ın BlueBird Block-2 uydusu, NSIL'le yapılan ticari anlaşma kapsamında alçak yörüngeye çıkarıldı. ISRO'nun açıklamasına göre bu, LVM3'ün taşıdığı en ağır yük oldu.

Başarı oranı. 11/2026 itibarıyla kayıtlarda toplam dokuz fırlatma var; bunlardan biri yörünge altı testtir ve dokuzunun hepsi başarıyla tamamlandı. Yani sekiz yörünge uçuşunun da, yörünge altı testin de kaybı olmadı. Doğrulayabildiğim son fırlatma 24 Aralık 2025 tarihlidir; 2026 içinde kayıtlı bir LVM3 uçuşu bulamadım.

Fırlatma videosu

ISRO'nun resmî kanalındaki yayın, 14 Temmuz 2023'teki Chandrayaan-3 fırlatmasını geri sayımdan itibaren izletiyor.

Taşıdığı önemli görevler

• Chandrayaan-3 (2023): Hindistan'ın Ay'a yumuşak iniş görevi. Modül 23 Ağustos 2023'te Ay'ın güney kutbu bölgesine indi; Hindistan bu sayede Ay'a yumuşak iniş yapan dördüncü ülke oldu. Ayrıntılar Chandrayaan-3 sayfasında.
• Chandrayaan-2 (2019): Yörünge aracı, iniş aracı ve gezgini içeren ikinci Ay görevi; LVM3'ün ilk operasyonel uçuşuydu.
• OneWeb (2022, 2023): Küresel internet için kurulan takımuydu ağının ilk nesil uydularından 72'si iki uçuşta taşındı.
• CMS-03 (2025): Okyanus alanını ve Hindistan kara parçasını kapsayan çok bantlı haberleşme uydusu.
• BlueBird Block-2 (2025): Cep telefonlarına doğrudan geniş bant hizmeti vermeyi hedefleyen AST SpaceMobile uydusu.
• Gaganyaan (planlanıyor): ISRO'nun yıllık raporuna göre insan sertifikalı sürüm HLVM3, üç tahrik modülünden (HS200 yardımcı roketleri, L110 ve C32 kademeleri) ve bir mürettebat kaçış sisteminden oluşuyor. İnsanlı H1 uçuşundan önce G1, G2 ve G3 adlı üç insansız test planlanıyor. İlk uçuş fırlatma takvimimizde Gaganyaan-1 olarak yer alıyor; tarihler değişebilir. Yine takvimimizde GSAT-32 (GSAT-N3) fırlatması da görünüyor.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Alçak yörüngeye yük	Geçiş yörüngesine yük
LVM3	43,5 m	8.000 kg	4.000 kg (yerdurağan geçiş)
Atlas V	en çok 58,3 m	en çok 18.850 kg	en çok 8.900 kg (yerdurağan geçiş)
H3	57-63 m	belirtilmedi	aileye göre yaklaşık 2-7 ton (yerdurağan geçiş)
Falcon 9	yaklaşık 70 m	22.800 kg (tek kullanımlık)	8.300 kg (tek kullanımlık, yerdurağan geçiş)

LVM3 bu tabloda kapasite bakımından Atlas V ve Falcon 9'un altında kalır; öne çıkan yanı, Hindistan'ın kendi topraklarından Ay'a ve yerdurağan geçiş yörüngesine ağır yük gönderebilmesidir. Atlas V'in rakamları fırlatma konfigürasyonuna göre geniş bir aralıkta değişir; tablodaki değer aralığın üst sınırıdır. H3'ün alçak yörünge kapasitesi için tutarlı bir resmî değer bulamadığımdan o hücreyi boş bıraktım.

Sık sorulan sorular

LVM3 kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla kayıtlarda dokuz kez: bir yörünge altı test (2014), sekiz yörünge uçuşu (2017-2025). Hepsi başarıyla sonuçlandı.

LVM3 ne kadar yük taşır?

ISRO'ya göre alçak Dünya yörüngesine (600 km) 8 ton, yerdurağan geçiş yörüngesine 4 ton. Bugüne kadar taşıdığı en ağır yük, yaklaşık 6,1 ton ağırlığındaki BlueBird Block-2 uydusudur.

LVM3 insan taşıdı mı?

Hayır. 11/2026 itibarıyla doğrulayabildiğim kayıtlarda LVM3 ile insanlı bir uçuş yapılmadı; Gaganyaan'ın insansız ilk uçuşu da henüz gerçekleşmedi. İnsanlı uçuş için HLVM3 sürümü hazırlanıyor ve ISRO üç insansız test uçuşunu insanlı görevden önce planlıyor.

Türkiye'den bir uydu LVM3 ile fırlatıldı mı?

Doğrulayabildiğim fırlatma kayıtlarında LVM3'ün taşıdığı yükler arasında Türkiye'ye ait bir uydu yok.