Yenilmez (Stanisław Lem): konusu, makine sürüsünün bilimi ve okuma rehberi

Yenilmez (Lehçe adı Niezwyciężony), Stanisław Lem'in 1963'te Gazeta Białostocka gazetesinde tefrika edilen, 1964'te kitap olarak yayımlanan bilimkurgu romanıdır. İlk kitap baskısında roman, Lem'in "Yenilmez ve Diğer Öyküler" adlı derlemesinin başındaki uzun anlatı olarak yer aldı. Ağır silahlı bir uzay gemisinin, haber alınamayan kardeş gemisinin izini sürmek için indiği çorak bir gezegende, kimsenin tasarlamadığı bir makine "doğasıyla" karşılaşmasını anlatır. Kitap, bugün mikrorobot, akıllı toz ve sürü zekâsı dediğimiz fikirleri kurguda ele alan ilk romanlardan biri sayılır.

Kitap ne anlatıyor?

Yenilmez, Lyra takımyıldızındaki üsse bağlı filonun en büyük gemisi olan ikinci sınıf bir yıldızlararası kruvazördür. Görevi, Regis III adlı ıssız ve kurak gezegene inip kardeş gemi Kondor'un başına ne geldiğini öğrenmektir. Mürettebat en sıkı güvenlik önlemleriyle aramaya girişir, bilim insanları da gezegeni inceleyip tehlikenin nereden gelebileceğini anlamaya çalışır. Kısa sürede şehir kalıntısına benzeyen tuhaf yapılar bulunur; yakından bakıldığında bunların bina değil, bir tür aygıt kalıntısı olduğu anlaşılır.

Romanın merkezinde geminin birinci seyrüseferi Rohan ve komutan Horpach vardır. Gezegen bilimci Ballmin ile olup biteni açıklayan kuramı geliştiren paleobiyolog Lauda da önemli rol oynar. Kitap bir yanıyla adım adım tırmanan bir gerilim ve gizem öyküsüdür; öbür yanıyla insanın bilgisinin bittiği yerde ne yapması gerektiğini soran bir düşünce deneyidir. Lem burada uzak bir geleceği uzun teknik tasvirlerle anlatmaz; gemiyi, mürettebatı ve yolculuğu okura sıradan bir görev gibi sunar, şaşırtıcı olan gezegenin kendisidir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Harabeler incelenirken Kondor yaklaşık üç yüz kilometre ötede bulunur. Kalabalık mürettebatının tamamı esrarengiz biçimde ölmüştür ve ölmeden önce hafızalarını yitirdikleri anlaşılır. Araştırma ilerledikçe gezegende böcek büyüklüğünde, son derece basit küçük makineler bulunur. Bu makineler tek başlarına neredeyse zararsızdır; tehdit sezdiklerinde ise bir araya gelip bulut büyüklüğünde sürüler oluşturur, hızla yer değiştirir, çok güçlü bir elektromanyetik etkiyle hem insan beynindeki hem de elektronik devrelerdeki bilgiyi silerler. Kondor'un başına gelen budur.

Lauda'nın kuramına göre çok uzun zaman önce gezegene yabancı bir uygarlığın gemisi düşmüş, ondan kalan kendi kendini onaran ve çoğaltan makineler başıboş kalmıştır. Bu makineler arasında bir tür "robot savaşı" yaşanmış; seçilim sonunda büyük ve karmaşık makineler değil, en küçük, en ucuz ve en çok sayıda olanlar ayakta kalmıştır. Karadaki yaşamı silip süpüren bu cansız sisteme bilim insanları "nekrosfer" adını verir; yaşam yalnızca denizlerde sürmektedir. Sürünün aklı yoktur, plan yapmaz; yalnızca tepki verir.

Yenilmez'in mürettebatı giderek ağırlaşan saldırılarla bu "düşmanı" yenmeye çalışır, ama her girişim boşa çıkar ve kayıplar artar. Sonunda Horpach ile Rohan, nekrosferin gezegenin ekolojisinin bir parçası hâline geldiğini ve onu yok etmenin ancak bütün gezegeni altüst etmekle mümkün olacağını kabul eder. Geri çekilme kararı alınır.

Ayrılmadan önce Rohan, kaybolan dört mürettebat üyesini aramak için tek başına "düşman bölgesine" gitmeye razı olur. İkisi de bu yolculuğun büyük olasılıkla sonuçsuz kalacağını bilir, ama ahlaki bir borç olarak görür. Rohan metal çalılarla ve makine sürüleriyle dolu kanyonlarda dolaşır, kayıplardan bazılarını ölü bulur ve kanıt toplar. Beyin etkinliğini gizleyen bir aygıt ve sakin, tehdit oluşturmayan davranışı sayesinde zarar görmeden gemiye döner. Döndüğünde, kendisini büyüleyen bu yapay ekosistemin korunmasını isteyeceğini söyler.

Yazar ve yazıldığı dönem

Stanisław Lem 1921'de bugün Ukrayna'da kalan Lwów'da (Lviv) doğdu, tıp eğitimi aldı, savaş sonrasında Krakov'a yerleşti. 1956'daki "Polonya Ekimi"nin getirdiği görece özgürlük ortamında son derece verimli bir döneme girdi; 1956 ile 1968 arasında on yedi kitap yayımladı. 1961'de Solaris ve Yıldızlardan Dönüş, 1964'te ise Yenilmez ile birlikte teknolojinin geleceği üzerine düşündüğü büyük deneme kitabı Summa Technologiae çıktı. Bu deneme kitabında sanal gerçeklik ve nanoteknoloji gibi o dönem için uzak görünen konuları tartışması, Yenilmez'deki makine evrimiyle aynı merakın ürünüdür.

Polonyalı eleştirmen Andrzej Stoff, Yenilmez'i Aden ve Yıldızlardan Dönüş ile birlikte, bilimkurgunun "temas" sorununu ne kadar taşıyabildiğini sınayan bir tür üçleme olarak okur. Lem'in kendisi romanı, gerçek bir soruna dayanan, düzgün kurulmuş bir "anlatı makinesi" olarak değerlendirmiş, Solaris'ten daha mütevazı bulduğunu ama özellikle son bölümünü önemsediğini söylemiştir.

Kitaptaki bilim

Kendini çoğaltan makineler. Kendi kopyasını üretebilen makine fikrini ilk kez kuramsal olarak ele alan, matematikçi John von Neumann'dı; bu yüzden böyle düzeneklere "von Neumann makineleri" de denir. Kontrolden çıkmış nano ölçekli çoğalıcıların her şeyi tüketmesi senaryosuna verilen "gri yapışkan" (gray goo) adı ise K. Eric Drexler'in 1986 tarihli Engines of Creation kitabından gelir. Lem, Regis III'teki makine sürüleriyle bu tartışmanın bir benzerini yirmi yılı aşkın süre önce kurmuştu.

Akıllı toz. Kablosuz ağla haberleşen, milimetre ölçeğinde algılayıcılardan oluşan "akıllı toz" (smart dust) kavramı 1992'de RAND'da yapılan bir çalıştayda ve 1990'ların ortasındaki DARPA çalışmalarında biçimlendi. Bu çalışmaları etkileyen bilimkurgu yazarları arasında Lem'in adı, Yenilmez ve 1985 tarihli Dünya'da Barış romanlarıyla birlikte anılır. Berkeley'deki Kristofer Pister ve arkadaşlarının bir milimetreküp hacminde kablosuz algılayıcı düğümler önerdiği proje 1998'de destek aldı.

Sürü zekâsı. Romanın en ileri fikri, tek tek aptal parçaların bir araya geldiğinde karmaşık davranış sergileyebilmesidir. Bugün sürü robotiği adıyla gerçek bir mühendislik alanı olan bu yaklaşımda merkezi bir beyin yoktur; davranış, basit kuralları izleyen çok sayıda birimin etkileşiminden doğar. NASA'nın Kennedy Uzay Merkezi'nde geliştirilen dört tekerlekli küçük "Swarmie" robotları da bu fikirle, astronotlar Ay'ı ya da Mars'ı keşfederken gizli kaynakları verimli biçimde bulmak üzere tasarlandı. Lem'in sürüsü ise bir adım öteye geçer: kimse onu tasarlamamıştır, doğal seçilim gibi işleyen bir süreçle kendiliğinden biçimlenmiştir.

Evrim zekâyı seçmek zorunda mı? Lem'in "nekroevrim" adını verdiği bu süreç, romanın asıl bilimsel sorusudur: evrim her zaman daha zeki canlılara mı götürür? Darwinci seçilimin işlemesi için çoğalma, çeşitlilik ve ayıklanma yeterlidir; bunların zekâyı ödüllendirmesi şart değildir. Yenilmez'de kaynakları kıt bir dünyada az enerji harcayan, küçük ve çok sayıdaki makineler kazanır. Bu yüzden roman, dünya dışı yaşam arayışı tartışmalarında da sık sık hatırlanan bir soruyu kurguya döker: başka bir gezegende karşılaşacağımız "yaşam" bizim tanıdığımız biçimlere hiç benzemeyebilir.

Gerçekle farkı. Güçlü elektromanyetik darbeler elektronik devreleri gerçekten bozabilir; ama bir insan beynindeki anıları uzaktan bu biçimde silmenin bilinen bir yolu yoktur. Böcek büyüklüğündeki makinelerin bulutlar hâlinde troposferin tepesine kadar yükselmesi de bugünkü teknolojinin çok ötesindedir. Romanın değeri ayrıntıların doğruluğunda değil, sorunun kendisini doğru kurmasındadır.

Etkisi

Amerikalı yazar Theodore Sturgeon, Yenilmez'i bilimkurgunun büyük geleneğinden gelen, bilimi sağlam, tasvirleri güçlü bir roman olarak övdü. Lem uzmanı Jerzy Jarzębski ise kitabın asıl dersinin, insanın üstünlüğünün düşmanını yok edebilmesinde değil, durabilmesinde, yani her ne pahasına olursa olsun üstünlük kurma içgüdüsünü aşabilmesinde olduğunu yazar. Lem "son silah" fikrini sonraki yıllarda sahte bir kitap eleştirisi biçiminde yazdığı "Yirmi Birinci Yüzyılın Silah Sistemleri" metninde ve Dünya'da Barış romanında yeniden işledi.

Roman 1967'de Almancaya çevrildi. İlk İngilizce çeviri, Wendayne Ackerman'ın Almanca baskıdan yaptığı 1973 tarihli çeviriydi; Lehçeden doğrudan İngilizce çeviriyi ise 2006'da Bill Johnston yaptı.

Uyarlamaları

Yenilmez'in bir sinema uyarlaması yok. 1960'ların sonunda Michael Redstone romanın film haklarını satın aldı, ama yapımcı bulamadı; Lem bu konuda, filmin büyük olasılıkla kötü olacağını ama kendisinin iyi para kazandığını söyleyerek her zamanki huysuz tavrını göstermişti. 1991'de İsveçli yazar Kerstin Ekman, büyük ölçüde bu romana dayanan Rymdresa adlı eğitsel bir bilgisayar oyunu hazırladı. 2019'da Rafał Mikołajczyk romanı çizgi romana uyarladı; eleştirmenler bu uyarlamanın Lem'in metnine sadakatini öne çıkardı, çizgi roman aynı yıl Polonya'da en iyi ilk eser ödülü aldı. Polonyalı stüdyo Starward Industries'in aynı adlı video oyunu ise 6 Kasım 2023'te PC, PlayStation 5 ve Xbox Series X/S için çıktı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Yenilmez, Lem'e başlamak isteyenler için iyi bir kapıdır: Solaris kadar felsefi ağırlıkta değildir, temposu daha yüksektir ve gizemini adım adım çözen bir keşif öyküsü olarak okunabilir. Sert bilimkurgu (bilimsel ayrıntıya önem veren bilimkurgu) sevenler, yapay zekâ ve robotik meraklıları ile "uzaylı" kavramının insan biçimli yaratıklar dışında ne olabileceğini düşünmek isteyen herkes için uygundur. Türkçede İletişim Yayınları tarafından Yenilmez adıyla yayımlanmıştır; yayınevi kitabı, Lem'in kurduğu yeni dünyayı anlamayı kolaylaştıran küçük bir sözlükle birlikte sunar.

Yenilmez'i sevenler, ilk temasın imkânsızlığı temasını en derin biçimde işleyen Solaris'e, ardından Aden'e ve Lem'in bu temaya son kez döndüğü Fiyasko'ya geçebilir. Lem'in mizahi yüzünü görmek isteyenler için Yıldız Güncesi iyi bir seçimdir. Makinelerle insan arasındaki ilişkiye farklı bir açıdan bakan klasik bir karşılaştırma için Asimov'un Ben, Robot kitabı da okunabilir.