Anlatış (Ursula K. Le Guin): konusu, Aka gezegeni ve okuma rehberi

Anlatış (özgün adı The Telling), Ursula K. Le Guin'in 2000'de Harcourt'tan çıkan romanıdır. Le Guin'in "Hain evreni" denen kurgusal dünyasının geç dönem kitaplarından biridir ve Mülksüzler'den (1974) sonra bu evrende yazdığı ilk tam boy romandır; araya giren Bağışlanmanın Dört Yolu birbirine bağlı dört uzun öyküden oluşur. Konusu bir gözlemcinin hikâyesidir: Dünyalı Sutty, Ekumen adlı gezegenler birliğinin "Gözlemci"si olarak Aka'ya gönderilir. Aka'da devlet, yani Şirket, geçmişin bütün gelenek ve inançlarını yasaklamıştır. Kitabın adı da yasaklanan şeyden gelir: Aka'nın eski halk inancı "Anlatış"tır ve temelinde hikâye anlatmak vardır.

Kitap ne anlatıyor?

Ekumen, Le Guin'in evreninde insan topluluklarının oluşturduğu gevşek bir gezegenler birliğidir. Bu evrende insanlar Dünya'da ortaya çıkmamıştır; çok eski zamanlarda Hain gezegeninin yıldızlararası kolonileri olarak birçok dünyaya yayılmışlardır. Uzun bir kopukluktan sonra dünyalar yeniden temasa geçer. Ekumen temsilcileri bu dünyaları ziyaret eder, onları tanır, isterlerse birliğe katılmalarını önerir. Katılmanın bir bedeli de vardır: yeni gelen kültür kendi ayırt edici yapısını kaybetme riskiyle karşılaşır. Anlatış tam olarak bu riskin romanıdır.

Sutty, dil ve yazın üzerine uzmanlaşmış, Hint kökenli bir Dünyalıdır. Aka'ya, gezegenin eski yazısını ve edebiyatını incelemek üzere yola çıkmıştır. Vardığında bu dünyanın artık yerinde olmadığını görür. Şirket, hızla uzaya açılma hevesiyle ("Yıldızlara Yürüyüş" adını verdikleri bir hedef) eski yazı sistemini kaldırmış, eski kitapları yok etmiş, yurttaşları "üretici-tüketici" olarak tanımlayan bir düzen kurmuştur. Sutty ve diğer Ekumen gözlemcileri başkent Dovza'dan çıkarılmaz. Dovza steril, tek tip bir kenttir; geçmişe dair konuşmak bile sorunludur.

Roman, Sutty'ye beklenmedik bir biçimde başkentten ayrılma izninin çıkmasıyla gerçek bir yolculuğa dönüşür. Eleştirmenlere göre kitap iki şeyi birlikte yapar: dışarıdan bakan bir gözlemcinin bir kültürü adım adım tanıması ve aynı gözlemcinin kendi geçmişiyle hesaplaşması. Le Guin hemen her kitabında olduğu gibi burada da büyük savaşlar ya da kahramanlıklar yerine sıradan insanların günlük yaşamına odaklanır: yemek, tören, hastalık, söz.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Ayrıntılı sahneleri bilerek anlatmıyorum; yalnız eleştirmenlerin ve yayıncının ortak olarak aktardığı ana çizgiyi veriyorum.

Sutty, Ekumen'in Aka'daki dört temsilcisinden biri olarak başkentte kapalı kalır. Şirket yetkilileri kibardır ama gözlemcilerin kent dışına çıkmasına izin vermez. Sutty bir araştırmacı olarak kendi hazırlığını yapmıştır: eski yazıyı ve edebiyatı bilir. Oysa bunların hepsi yok edilmiştir; ona kalan, devletin standart kalıplarına göre üretilmiş işitsel eserlerdir.

Sonra Sutty'ye başkentten ayrılma izni verilir ve nehirden yukarı, Okzat-Ozkat kasabasına gider. Yolda sıradan insanların anlattıkları, onun başkentte hiç duymadığı gündelik hayatı ortaya çıkarır. Kasabada eski kültürün yasak olduğu için yok olmadığını, gündelik hayatın içine gizlendiğini keşfeder. Bayramlar, oruçlar, geçiş törenleri olağan işlerin arasına öyle işlenmiştir ki Şirket'in denetçileri yasaklanmış tek bir davranış gösteremez. Bu gizli ağın merkezinde, hikâyeleri yaşatan "maz"lar vardır; maz, anlatıcı ve bilge arasında bir şeydir. Anlatış'ta tanrı, kural ya da tek bir kutsal metin yoktur. Eleştirmen Matt Buscemi'nin deyişiyle bu inançta insanlar anlatır ve en önemlisi dinler.

Sutty bir gözlemci olarak başlar, giderek katılımcıya dönüşür. Dağlardaki köylerde yaşayan Anlatış mensupları arasına karışır. Bu arada Şirket'in Sosyokültürel Ofis'te çalışan bir "Gözetmen"i (Yara) onu izlemektedir ve Sutty'nin geçmişi onunla karşılaşmaları belirler. Sutty, Dünya'da dinsel köktenci Unist hareketinin yükseldiği bir dönemde büyümüştür; ailesinin onlarla yaşadığı sıkıntı ve saklanma anıları peşini bırakmaz, Aka'daki baskıyı da bu acının gözüyle görür. İlk tepkisi Şirket'e duyduğu nefrettir, ama bunun kendisini de tükettiğini anlar. Romanın asıl yayı burada oluşur: dışarıdaki çatışma, Sutty'nin kendi önyargılarıyla yüzleşmesinin çerçevesi olur.

Rain Taxi'deki eleştiriye göre romanın sonucu, kırsalda Sutty'yi sürekli rahatsız eden devlet görevlisini de içine alır ve etkileyici olmasının nedeni, Sutty'nin kitap boyunca kendi varsayımlarıyla uğraşmasıdır. Kitabın ağırlığı büyük bir siyasi çözümde değil, bu kişisel hesaplaşmadadır; bu yüzden onu bir bilmece gibi değil, bir süreç olarak okumak daha doğru olur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ursula K. Le Guin, 21 Ekim 1929'da Berkeley'de doğdu, 22 Ocak 2018'de öldü. Babası antropolog Alfred Kroeber, annesi Ishi kitabının yazarı Theodora Kroeber'dir. Los Angeles Times'a göre çocukluğunda babasından Kızılderili mitlerini dinledi, dokuz yaşında yazmaya başladı. Antropolojik bir bakış, yazarın yabancı kültürleri gözlemleyen kahramanlar kurmasının arka planıdır; Anlatış'ta da, tipik Le Guin kurgusuyla, dışarıdan gelen bir gözlemci anlatıcıdır.

Roman, Le Guin'in 1990'larda Hain evrenine kısa öykülerle dönmesinin ardından, 2000'de çıktı. Bu dönemin ürünlerinden biri Bağışlanmanın Dört Yolu'dur; Anlatış, onun hemen ardından yazılan romandır. Le Guin'in kendi sitesi kitabı genellikle Hain döngüsünün sekizinci kitabı sayar, ama yazar bu evrendeki kitapların belirli bir sırası olmadığını söylemiştir. Romanın Aka'yı kurarken yararlandığı model Çin'dir: Le Guin, Aka'nın yakın tarihini Büyük İleri Atılım ve Kültür Devrimi dönemiyle bilinçli olarak paralel kurmuştur; Anlatış ise Taoist ve Hindu uygulamalara benzetilir. Strange Horizons'daki eleştiri bunu Tibet'in durumuna bir gönderme olarak da okur, ama aynı yazıda "Şirket" adının, kültür kaybının kurumsal kapitalizm altında da yaşanabileceğini gösterdiği belirtilir.

Kitaptaki bilim ve gerçek dünya

Hain evreninin iki teknik ögesi bu romanda da arka plandadır. İlki ansible: Le Guin'in 1966 tarihli Rocannon'un Dünyası'nda uydurduğu, bilgiyi uzaklığa bakmaksızın anında ileten aygıt. Strange Horizons'daki inceleme, Aka'da bilginin anında iletilebildiğini ama fiziksel yolculuğun yıllar sürdüğünü anlatır. Gerçek fizikte durum farklıdır: özel görelilik ışıktan hızlı sinyali dışlar ve kuantum dolanıklık bu konuda kapı açmaz. "İletişimsizlik teoremi" bir dolanık sistemin bir ucundaki ölçümle diğer uca bilgi göndermenin mümkün olmadığını gösterir; ayrıntısı kuantum dolanıklık sayfasında. Ansible bu yüzden bilimsel bir öneri değil, anlatıyı mümkün kılan kurgusal bir varsayımdır.

İkincisi, ışık hızına yakın yolculuktur (Le Guin'in ifadesiyle NAFAL). Bu seyahatte yolcu için haftalar ya da aylar geçerken, dışarıdaki dünyada yıllar geçer; bunun nedeni zaman genişlemesidir ve özel görelilikin doğrulanmış bir sonucudur. Romanda Sutty'nin yolculuğunun yıllar sürmesi ve vardığında Aka'nın değişmiş olması bu fiziğin dramatik karşılığıdır: gözlemci, incelemeye geldiği dünyanın artık kalmadığını görür.

Daha ağır basan bilim ise toplumsal bilimdir. Kitap, bir toplumun yazı sistemini ve belleğini yok etmenin ne anlama geldiğini deneme niteliğinde ele alır. Aka'da yazı sisteminin değiştirilmesi ve eski kitapların yakılması, eleştirmen Matt Buscemi'ye göre eski inançla birlikte gezegenin bütün kültürel mirasını da götürmüştür; Rain Taxi ise Le Guin'in Mao dönemi Çin'indeki kültürel değişimi temel aldığını yazar. Kitap bilimsel bir kuram öne sürmez; ama antropolojinin sorduğu soruyu sorar: bir kültür, ritüellerini ve hikâyelerini nasıl taşır, ne zaman yok olur, ne zaman gizlenerek yaşar?

Etkisi ve ödülleri

Anlatış, 2001'de Locus En İyi Bilimkurgu Romanı Ödülü'nü ve Endeavour Ödülü'nü aldı; Endeavour, Kuzeybatı Pasifik'te yaşayan yazarların eserlerine verilen bir ödüldür. Eleştirmenler ikiye ayrıldı. Los Angeles Times'a göre Le Guin kitapta "zirvedeydi" ve dil sade ama derindi; Rain Taxi yazar kötü adamlar karşısında kolay suçlamalara kaçmadığını, kitabın bu cazibeyi bilerek reddettiğini yazdı. Buna karşılık New York Times'ın eleştirmeni Gerald Jonas romanı "antropolojik bir bulmaca öyküsü" buldu ve Sutty'nin Aka'da kişisel olarak çok az şey kaybetmesi yüzünden yazarın toplum anlayışının sözcüsünden biraz fazlası olamadığını yazdı. Bookreporter'daki eleştiri ise kitabı Karanlığın Sol Eli'ne göre daha az ince buldu; Şirket'i ve karakterleri fazla tek boyutlu bulurken yine de Le Guin'in dilini kitabın en güçlü yanı saydı.

Türkçede kitap Anlatış adıyla, Kemal Baran Özbek çevirisiyle 2017'de İthaki'nin Bilimkurgu Klasikleri dizisinde yayımlandı.

Uyarlamaları

Le Guin'in resmî sitesinin uyarlamalar sayfasında Anlatış yer almıyor; bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Anlatış hızlı tempolu bir macera değil; din, hafıza ve kültür üzerine düşünen, yavaş akan bir roman. Kitabı Hain evrenini bilmeden de okuyabilirsiniz, çünkü Sutty'nin bakışıyla Ekumen'i zaten adım adım öğrenirsiniz. Yine de Le Guin'in evren içi ilişkilerini merak ediyorsanız Hain evreni okuma sırası sayfası yol gösterir. Aynı yazarın gözlemci-yabancı kurgusunu ilk elden görmek isteyenler için Karanlığın Sol Eli daha iyi bir ilk adımdır; Anlatış ise onun üzerine kurulmuş, daha sonraki ve daha sakin bir kitap olarak okunabilir. Toplumsal düzen ve özgürlük tartışmasıyla ilgilenenler Mülksüzler'i de yanına alabilir. Sinema ya da dizi değil, düşündüren bir kitap arayanlara; hikâye anlatmanın bir toplumu ayakta tutabileceği fikrine ilgi duyanlara önerilir.