Aden (Eden, Stanisław Lem): konusu, ilk temas bilimi ve okuma rehberi

Aden (Lehçe özgün adı Eden), Stanisław Lem'in 1959'da Iskry yayınevinden çıkan romanıdır. Kitap, bir yıl önce, 1958'de, Trybuna Robotnicza gazetesinde tefrika edilmişti. Yani Lem'in ilk büyük ilk temas hikâyelerinden biri, bir gazetenin gündelik sayfalarında yayımlandı. Konu şu: Altı kişilik bir mürettebat, yolculuk sırasında bir kaza geçirip adı "Eden" olan bir gezegene düşer. Uzay gemisi onarılana kadar bu garip dünyayı anlamaya çalışırlar.

Kitabı ilginç yapan, "iyi niyetli kaşif, anlayışsız yerliler" kalıbını tersine çevirmesidir. Mürettebat gezegende güzellik bulur ama yanıt bulamaz; gördükleri her şey bir bilmeceyi daha derinleştirir. Roman bir uzay macerası olarak başlar, bir toplum eleştirisine ve bilginin kim tarafından, nasıl denetlendiği sorusuna döner. Lem'in sonraki daha ünlü kitaplarını sevenler için, olgunlaşmakta olan yazarı görmenin bir yoludur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Altı kişilik mürettebatın hiçbirinin adı öne çıkarılmaz; hepsi mesleğiyle anılır: Koordinatör (kaptan), Doktor, Mühendis, Kimyager, Fizikçi ve Sibernetikçi. Gemi, seyir hataları yüzünden Eden'e iner. Mürettebat, gezegenin yüzeyinde kendi kendine çalışan, üretip sonra yıkan bir fabrikaya rastlar. Ortada kimse görünmez, makine ise durmaksızın bir şeyler üretip bozmaktadır; ürünün ne işe yaradığı belli değildir.

Sonra gezegenin sakinleri ortaya çıkar. İnsanlar bu varlıkları "dublet" olarak adlandırır (İngilizce çevirideki adı "doublers"). Karşılaşma önce temkinli, sonra gerilimli geçer. Yerliler yabancıları tehlikeli olarak görür ve onları kapatmak için mikro makinelerden oluşan cam benzeri bir kubbe örer. Mürettebat bu esaretten çıkmaya uğraşırken, ölmekte olan bir dubletle iletişim kurmayı başarır. Bu varlık, radyasyona maruz kalmış olarak, gezegenin toplumsal düzenini anlatır.

Öğrendikleri, gezegenin "procrustics" denen bir bilgi denetim sistemiyle yönetildiğidir. Toplum, yüzü görünmeyen bir otorite tarafından, bilgiyi ve dili biçimlendirerek yönetilmektedir. Geçmişte yapılan genetik deneyler bozuk yaratıklar ortaya çıkarmış, bunlar resmî olarak yok sayılmış ve gizlenmiştir. Yerlilere insanlar ise, karantinaya alınması gereken mutant canavarlar diye tanıtılmıştır. Mürettebat, kendilerine uygulanan baskının bu sistemin bir parçası olduğunu anlar.

Gemi onarılıp kalkış hazırlandığında, iki dublet (aralarında bir gökbilimci) kendi toplumuna dönmek yerine ölümü seçer. Mürettebat gezegeni terk eder; müdahale edemeyecekleri, anlayamadıkları bir düzeni geride bırakmışlardır. Mürettebat içinde insani vicdanı en çok Doktor temsil eder; öbür üyeler daha çok ölçmeye, çözmeye ve gemiyi onarmaya odaklanır.

Mürettebat, gezegenin adını güzelliğine borçlu olduğunu düşünür; bu güzellik, içinde barındırdığı düzenin yanında acı bir tezat oluşturur.

Mürettebatın kimliksiz, yalnızca meslekleriyle anılması da bilinçli bir tercih gibi okunur: altı kişi, altı bakış açısıdır. Koordinatör kararı verir, Mühendis ve Fizikçi gördüğünü ölçmeye çalışır, Kimyager maddeye bakar, Sibernetikçi sistemi çözmeye uğraşır, Doktor ise karşısındakinin acısına bakar. Gezegenin gizemi, bu uzmanlıkların hiçbiriyle tek başına çözülmez; kitabın gerilimi de bilgiler bir araya gelince yarattığı tablonun insanları rahatsız etmesinden doğar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Lem 1921'de Lwów'da doğdu, 2006'da Kraków'da öldü; 1945'ten sonra Kraków'a yerleşti, tıp eğitimini bırakıp yazar oldu. Polonya'da Stalinizm sonrası gevşemeyle birlikte 1956'dan itibaren daha rahat yazabildi. Aden bu dönemin ürünüdür. Lem sonraları bu kitabı "oldukça başarısız" bulduğunu, karakterlerin şematik, evrenin düz kaldığını söylemiştir. Eleştirmen Marek Oramus ise romanı Lem'in yazar olarak tam olgunluğa eriştiği ve başarısız ilk temasın ilk kez işlendiği kitap sayar.

Lem'in yazı hayatındaki yeri düşünüldüğünde Aden bir ara duraktır: iki yıl sonra Solaris (1961) çıkacak, 1964'te Summa Technologiae gelecektir. 1976'da Theodore Sturgeon onu dünyanın en çok okunan bilimkurgu yazarı olarak andı. Lem, 1973'te Amerikan Bilimkurgu ve Fantastik Yazarlar Birliği'nin (SFWA) onursal üyeliğini aldı, ama sonradan Amerikan bilimkurgusunun niteliğini eleştirerek olağan üyeliği geri çevirdi. Kendi eserlerini de yargılamaktan çekinmemesi, Aden hakkındaki "oldukça başarısız" değerlendirmesinde görülür.

Polonyalı eleştirmenler romanı, Yenilmez ve Yıldızlardan Dönüş ile birlikte gayriresmî bir "ilk temas üçlemesi"nin parçası olarak okur. Bu üç kitap aynı soruyu farklı yönlerden sorar: başka bir akıl ya da düzenle karşılaşırsak ne olur? Gazeteci Wojciech Orliński ise, kitabın 1941 Lwów katliamları ve Lwów getosuna dair Lem'in anılarını yansıtabileceği varsayımını ileri sürer. Bu bir yorumdur, yazarın kendi açıklaması değildir.

Romandaki "yüzü olmayan zorbalık" teması, dilin ve gerçeğin sistematik biçimde çarpıtılmasına dair siyasi bir hiciv olarak da okunur. Doktor, mürettebat içinde hümanist sesi taşır ve çoğu zaman yazarın kendisinin bir yansıması gibi görülür.

Kitaptaki bilim

Sibernetik ve "procrustics"

Mürettebatın uzmanlarından biri Sibernetikçi'dir; bu seçim rastlantı değildir. Sibernetik, bir sistemde geri bildirimin (çıktının girdiye dönüşmesi) nasıl denetim sağladığını inceleyen alandır. Norbert Wiener'in Cybernetics: Or Control and Communication in the Animal and the Machine kitabı 1948'de MIT Press'ten çıktı; terim Yunanca "dümenci" anlamına gelen kybernḗtēs sözcüğünden türetildi. Romandaki "procrustics", bir toplumun bilgi akışını, tıpkı bir dümenci gibi, görünmeyen bir geri bildirim döngüsüyle yönettiği fikrine dayanır. Lem bu bilimsel fikri bir toplum eleştirisine dönüştürür.

Sibernetik fikri kuramsal bir akımla sınırlı kalmadı. 1946-1953 arasında Josiah Macy Jr. Vakfı'nın desteklediği Macy konferansları, Wiener, von Neumann, McCulloch, Ashby, Bateson ve Mead gibi isimleri bir araya getirdi ve bu fikirlerin biyolojiden toplumbilimine yayılmasına zemin hazırladı. Lem'in gezegenini bir "geri bildirim toplumu" olarak kurması, bu entelektüel iklimin edebiyata yansımasıdır.

Kendini kopyalayan makineler

Eden'in otomatik fabrikası, döngüsel olarak üretip yıkan bir sistemdir. Gerçek dünyada, kendi kopyasını üretebilen makine fikrini matematiksel olarak ilk işleyen kişi John von Neumann'dı (1948-1949 arası çalışmaları; "evrensel yapıcı" kavramı). NASA'nın 1982 tarihli "Advanced Automation for Space Missions" çalışması ise Ay'da üretim kapasitesini kendi kendine artıran bir fabrika tasarımını ele aldı. Bu fikir bugün hâlâ kuramsal ve mühendislik düzeyindedir; Eden'deki fabrikanın amacı belirsiz üretim ve yıkım döngüsü ise romanda bir bilmece olarak durur.

Mikromakineler ve nanoteknoloji

Yerlilerin mürettebatı kapatan kubbesi, mikromekanik cihazlardan oluşur. Bu, kurmacada nanoteknolojinin erken bir tasviri olarak anılır. Richard Feynman, 29 Aralık 1959'da Caltech'te Amerikan Fizik Derneği toplantısında verdiği "There's Plenty of Room at the Bottom" konuşmasında atomların tek tek düzenlenebileceği fikrini ortaya atmıştı; bu, romanın kitap olarak çıktığı yıldır. İki fikir arasında doğrudan bir bağ kanıtlanmış değildir; yalnızca aynı dönemin merakını yansıtırlar. Konuşma 1980'lerde, nanoteknoloji bir alan olarak şekillenirken öne çıktı ve K. Eric Drexler 1986'da bu fikirleri geliştirdi.

İlk temas ve anlayamama

Gerçek bilimde ilk temas senaryoları, Frank Drake'in 1960'taki Ozma Projesi gibi radyo dinleme çalışmalarıyla başlar. Romanın sunduğu şey ise teknik değil, kavramsal bir uyarıdır: karşıdaki uygarlığı kendi ölçülerimizle yargılarsak yanılırız. Eden'deki mürettebat da gördüğünü anlamlandırmaya çalışırken tekrar tekrar yanılır. Ayrıca astronomi tarafında, bir gezegenin yaşanabilir olup olmadığını ölçmek bugün Kepler Uzay Teleskobu gibi araçlarla yapılan ötegezegen taramalarının işidir; romanın bilimi gezegenin fiziğinde değil, toplumunda aranmalıdır.

Etkisi ve ödülleri

Romanın İngilizce çevirisini Marc E. Heine yaptı; çeviri 1989'da yayımlandı. Kitap, Lem'in daha sonraki ünlü eserleri kadar tanınmasa da, anti-totaliter hicvi ve ilk temas anlatısının başarısızlıkla biten ilk örneği olarak anılır. Polonyalı eleştirmen Maciej Płaza, romanı Lem'in olgun yazıya geçişinin dönüm noktası sayar. Doğrulayabildiğimiz bir ödül bulunmuyor.

Türkçede Aden'i İletişim Yayınları yayımlamıştır; Türkçe Vikipedi bu baskının 1995 tarihli ve çevirmenin Olgun Baydemir olduğunu belirtir. Open Library kaydı da yayıncıyı İletişim, sayfa sayısını 264 olarak gösteriyor.

Uyarlamaları

Aden'in bilinen bir sinema ya da dizi uyarlamasını doğrulayamadık; sitemizde de bu kitaba bağlanacak bir yapım yok.

Kimlere uygun / nereden başlanır

Aden, kısa sayılabilecek, görece sade anlatımlı bir romandır; Lem'in ağır felsefi kitaplarına göre daha rahat okunur. Şunlara uygundur:

• "Başka bir uygarlıkla karşılaşırsak ne olur?" sorusuna edebiyat üzerinden bakmak isteyenlere,
• distopya ve totalitarizm hicvi sevenlere,
• Lem'i okumaya yeni başlayıp ağır kitaplardan önce bir ısınma turu isteyenlere.

Karakterlerin şematikliği Lem'in kendi eleştirisidir; bunu bilmek, kitaptan karakter derinliği değil fikir yoğunluğu beklemeyi kolaylaştırır. Sonrasında Yenilmez, Yıldızlardan Dönüş ve Fiyasko aynı ilk temas çizgisinde devam edebileceğiniz kitaplardır.