Pilot Pirx'in Öyküleri (Stanisław Lem): öyküleri, yapay zekâ bilimi ve rehberi

Opowieści o pilocie Pirxie ("Pilot Pirx'in Öyküleri"), Stanisław Lem'in 1968'de Kraków'da Wydawnictwo Literackie'den çıkan öykü derlemesidir. Kitabın kahramanı Pirx, kahraman değil, işini yapan sıradan bir uzay pilotudur: önce öğrenci, sonra pilot, sonra kaptan. Öyküler Dünya, Ay ve Mars arasındaki yolculuklarda geçer. Hepsinde Lem'in sevdiği soru vardır: makineler ne kadar güvenilirdir, insan düşüncesi onlardan neyi daha iyi yapar?

Öykülerin çoğunda bir gizem vardır. Bir gemi kaybolmuş, bir robot garip davranmış, bir ekip ölmüştür; Pirx bir tür dedektif gibi soruşturur. İngilizce Vikipedi, on öykünün yedisinde Pirx'in "Sherlock Holmes" rolünde olduğunu söyler. Ama bu bir polisiye değil; soruşturma, insan ile makine arasındaki ilişkiyi yoklamanın aracıdır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Bu bir öykü derlemesi olduğu için "ana olay örgüsü" yoktur; ortak çizgi, Pirx'in kariyeri ve her öyküdeki bir ikilemdir. 1968 baskısında dokuz öykü vardı; onuncusu "Ananke" 1973'te genişletilmiş baskıya eklendi. Öykülerin bir kısmı Lem'in daha önceki kitaplarından alınmıştı ("Test", "Patrol" ve "Albatros" 1959'dan, "Terminus" 1961'den, "Odruch warunkowy" 1963'ten, "Polowanie", "Wypadek" ve "Opowiadanie Pirxa" 1965'ten); "Rozprawa" ise bu derleme için yazılmıştı.

Başlangıç öyküsü "Test"te Pirx henüz bir öğrencidir. Son sınavı olan yörünge inişinde ekipman arızalarıyla uğraşır ve doğaçlama yapmak zorunda kalır. "Patrol" ve "Albatros"ta artık pilottur: birinde meslektaşlarının kaybolmasının ardındaki teknik kusuru araştırır, ötekinde bir yolcu gemisinde bir kurtarma girişimine tanıklık eder ve felaket karşısında insanın çaresizliğini yaşar. "Terminus"ta kaptan sıfatıyla yenilenmiş bir gemiye geçer; geminin eski mürettebatının ölümüyle ilgili anıları taşıyan bir robotla karşılaşır. Bu öykü, makinelerde bilinç sorusunu sessizce açan parçadır.

"Odruch warunkowy"da genç Pirx, bir Ay istasyonunda önceki ekibin ölümünü aydınlatır; "Polowanie" ve "Wypadek"te robotlar, bir çeşit kendi iradesi varmış gibi davranır. "Opowiadanie Pirxa", beceriksiz bir mürettebatın yabancı bir uzay aracıyla karşılaşıp bu fırsatı kaçırmasını anlatır; Lem'in şansın ve insan sınırlılığının rolüne ilişkin ilgisini gösterir. "Rozprawa"da Pirx, insanlar ile onlara benzeyen androitlerden oluşan bir mürettebatı sınar; bir androit sabotaj girişiminde bulunur, ama Pirx'in öngörülemeyen insani davranışı yüzünden başarısız olur. "Ananke" ise bir Mars inişi kazasının, aşırı titiz bir subayın eğittiği bilgisayarın o subayın kusurlarını öğrenmesinden doğduğunu gösterir.

Özetle kitap şu tabloyu çizer: kusursuz görünen makine, tam da insanın tereddüt etme, vicdan gösterme ve öngörülemez davranma özelliği karşısında yenilir. Pirx kahraman değildir; sıradan sağduyusu ve biraz şansıyla ayakta kalır. Kitap bir "zafer" değil, "yetmek" anlatır.

Öykü	İlk yayın	İngilizce cilt
Test	1959	Tales of Pirx the Pilot (1979)
Patrol	1959	Tales of Pirx the Pilot (1979)
Albatros	1959	Tales of Pirx the Pilot (1979)
Terminus	1961	Tales of Pirx the Pilot (1979)
Odruch warunkowy	1963	Tales of Pirx the Pilot (1979)
Polowanie	1965	More Tales of Pirx the Pilot (1982)
Wypadek	1965	More Tales of Pirx the Pilot (1982)
Opowiadanie Pirxa	1965	More Tales of Pirx the Pilot (1982)
Rozprawa	1968	More Tales of Pirx the Pilot (1982)
Ananke	1971 (derlemeye 1973'te eklendi)	More Tales of Pirx the Pilot (1982)

Yazar ve yazıldığı dönem

Lem 1921'de Lwów'da doğdu, 2006'da Kraków'da öldü. Pirx öyküleri 1959'dan 1971'e kadar yazıldı; yani Lem'in verimli dönemidir (Solaris 1961'de, Summa Technologiae 1964'te çıktı). Pirx'in öykülerinin ilk derlemesi 1965'te Sovyetler Birliği'nde Rusça çıkmış (Охота на Сэтавра), Letonca çeviri 1966'da gelmiştir. Polonya'daki derleme 1968'dedir.

Yazıldığı dönem uzay yarışının tam ortasıdır: Luna 9 Ay'a ilk yumuşak inişi 3 Şubat 1966'da yaptı, Apollo 11 Ay'a ilk insanlı inişi 20 Temmuz 1969'da gerçekleştirdi, yani derleme, Apollo 11'den bir yıl kadar önce çıktı. Öyküler ise uzayı destansı bir fetih olarak değil, iş yeri olarak anlatır: bakım, sınav, soruşturma, evrak.

Pirx, Lem'in daha sonraki romanı Fiyasko'da da yeniden görünür. Lem'in diğer öykü kitabı Yıldız Güncesi ise tamamen farklı bir tonda, Ijon Tichy'nin komik-absürt yolculuklarını anlatır; ikisini karşılaştırmak yazarın aralığını gösterir.

Kitaptaki bilim

Yapay zekâ ve makinenin sınırı

Pirx öykülerinin merkezinde "makine ne kadar güvenilir?" sorusu vardır. "Terminus"taki robot, "Rozprawa"daki androitler ve "Ananke"deki bilgisayar, bu sorunun üç farklı biçimidir. Özellikle "Ananke"nin fikri, bugünün makine öğrenmesi tartışmalarına şaşırtıcı biçimde yakındır: bir sistem, eğitildiği kişinin takıntılarını da öğrenebilir. Lem bu fikri bilgisayar çağının çok başında, yani 1970'lerin eşiğinde, bir öykü biçiminde yazmıştır.

Gerçek bilimde bu soru bugün "yapay zekâ hizalaması" ve "veri yanlılığı" başlıkları altında incelenir; ama öykülerin gösterdiği şey teknik değil, insani bir uyarıdır: otomasyona güvenmek, onun hangi varsayımlarla eğitildiğini bilmeyi gerektirir.

Lem, Pirx'in dünyasını şans üzerine yazdığı "Philosophy of Chance" denemesiyle de ilişkilendirir. Bu görüşe göre mükemmel bir makine her olasılığı hesaplayabilir, ama bir insanın tereddüdü, sağduyusu ve "şansa bir fırsat verme" eğilimi, hesaba katılmamış durumlarda işe yarar. Pirx'in öykülerdeki başarısı bu düşüncenin edebî karşılığıdır.

Ay, Mars ve Satürn

Öyküler Ay istasyonlarında, Mars inişlerinde ve Satürn yolculuklarında geçer. Kitabın yazıldığı yıllarda Ay'a insan henüz inmemişti. Ay'a ilk yumuşak iniş (Luna 9) 1966'da, Surveyor serisinin ilk iniş görevi (Surveyor 1) ise 30 Mayıs 1966'daydı. Öykülerdeki iniş sınavları ve istasyon yaşamı bu yüzden tahminidir; ama arızaların, yorgunluğun ve iletişim gecikmesinin vurgulanması, gerçek uzay uçuşlarının sonradan gösterdiği sorunlarla örtüşür. Uzay araçlarının tarihi ve türleri için Uzay gemisi nedir? sayfasına bakabilirsiniz.

Öykülerin yazıldığı on yıllık dönemde uzay uçuşu hızla gerçek oldu. Surveyor programı 1966-1968 arasında beş başarılı robotik iniş yaptı; 1969-1972 arasında Apollo programı altı insanlı iniş gerçekleştirdi. Lem'in öykülerindeki "ekipman arızası, doğaçlama, güvenlik soruşturması" üçlüsü, gerçek uzay uçuşlarının da ortak dilidir. Bunu bir "tahmin başarısı" olarak sunmak doğru olmaz; ama sıradan işleyişi gören bakış, kitabın yaşlanmayan yanıdır.

Gökyüzünde Pirx

Kitabın kahramanı gökbilimde de iz bırakmıştır: Pluton'un uydusu Charon üzerindeki bir krater, 11 Nisan 2018'de Uluslararası Astronomi Birliği tarafından onaylanan adla "Pirx" olarak anılır. Charon'daki kraterlerin bir kısmı kurmaca uzay serilerinin kahramanlarından adını almıştır.

Etkisi ve ödülleri

Derleme İngilizceye iki cilt olarak çevrildi: Tales of Pirx the Pilot (1979) ve More Tales of Pirx the Pilot (1982). Birincisinde "The Test", "The Conditioned Reflex", "On Patrol", "The Albatross" ve "Terminus"; ikincisinde "The Hunt", "Pirx's Tale", "The Accident", "The Inquest" ve "Ananke" yer alır. Bu kitaba bağlanan, doğrulayabildiğimiz bir ödül yoktur.

Uyarlamaları

Öykülerden Macaristan'da bir televizyon dizisi yapıldı: The Adventures of Pirx ("Pirx pilóta kalandjai"). Bu dizinin yılı kaynaklar arasında bir yıl farklı veriliyor (1972 ya da 1973), bu yüzden kesin bir yıl yazmıyoruz.

Polonya-Sovyet ortak yapımı Test pilota Pirxa (İngilizce adı Inquest of Pilot Pirx) ise 1970'lerin sonlarında vizyona girdi (kaynaklar 1978 ya da 1979 veriyor). Marek Piestrak'ın yönettiği film, "Rozprawa" öyküsüne dayanır: Satürn'e giden Goliath adlı gemide insanlar ile gizlenmiş androitler vardır; Pirx'in mürettebatı sınadığı bu görevde bir androit tehlikeli bir manevra yapar, Pirx sabotajı önler ve androiti yok eder, dönüşte ise soruşturmayla karşılaşır. Sitemizde bu yapımların sayfası bulunmuyor.

Kimlere uygun / nereden başlanır

Öyküler kısadır ve tek tek okunabilir; hikâyeler birbirinden bağımsız anlaşılır. Şunlara uygundur:

• robot ve yapay zekâ konulu bilimkurgudan hoşlananlara,
• uzayı fetih destanı değil, sıradan iş olarak görmek isteyenlere,
• Lem'i ağır felsefi kitaplar yerine kısa öykülerle tanımak isteyenlere.

İngilizce çevirideki iki cilt ayrı ayrı okunabilir. Başlangıç için "Test" ve "Terminus" iyi birer girişi; Pirx'in kariyer sırasını izlemek isterseniz Lem'in öykü sırasına bakmak yeterlidir (cadet, pilot, kaptan). Daha derin bir Lem deneyimi isterseniz Fiyasko'ya geçebilirsiniz.

Türkçe baskı konusunda: Pirx öykülerinin Türkçe baskısını güvenilir bir kaynakta doğrulayamadık; bu nedenle kayıtta Türkçe baskı bilgisi boş bırakılmıştır.