Yanılsamalar Kenti (Ursula K. Le Guin): konusu, bilimi ve rehberi

Yanılsamalar Kenti (özgün adı City of Illusions), Ursula K. Le Guin'in 1967'de Ace Books'tan çıkan üçüncü romanıdır. Önceki iki kitabın aksine sırt sırta bir "Ace Double" cildinin yarısı değil, tek başına yayımlanmış bir ciltsiz kitaptı; 160 sayfaydı ve kapağını Jack Gaughan çizdi. Konusu çok uzak bir gelecekte, yabancı istilacılar Shing'in uzun zamandır yönettiği Dünya'dır. Hafızasını yitirmiş bir adam, kim olduğunu öğrenmek için ormandan kalkıp batıya, Shing'in dağ kentine yürür. Kitap, Hain evreninin ilk üç romanının sonuncusudur ve bu kurgusal evrenin temelini atan roman diye anılır.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâye, Shing'in Dünya'yı fethinden yaklaşık 1.200 yıl sonra geçer. Shing, "Bütün Dünyalar Birliği" (League of All Worlds) adlı yıldızlararası topluluğu yıkan uzaylılardır; insana benzerler ama insanlarla çocuk sahibi olamazlar. Ellerindeki en büyük silah, zihinden zihne "yalan söyleyebilme" yetisidir: insanlar telepatiyle yalnızca doğruyu iletebilir, Shing ise "zihin yalanı" söyler. Kendilerini "yaşama saygı" ilkesine bağlı olarak tanıtırlar: öldürmek yasaktır, beslenmeleri etsizdir. Eleştirmenlere göre bu saygının ardında aşırı bir ölüm korkusu yatar. Dünya'nın nüfusu azalmıştır; küçük topluluklar, ormanlar ve kendi hâllerinde yaşayan insanlar vardır. Shing ise yalnız tek bir kentten, Es Toch'tan yönetir ve insanları, bilgisayar denetimindeki ya da zihinleri değiştirilmiş "araç adamlar" aracılığıyla kullanır.

Romanın kahramanı, doğu Kuzey Amerika'daki bir ormanda kimliksiz, anısız ve kedi gibi kehribar renkli gözlerle belirir. Orman topluluğu ona "Falk" (sarı) adını verir ve altı yıl boyunca ona yeniden dil, yaşam ve düşünme becerisi öğretir. Bu eğitimde Tao Te Ching'in önemli bir yeri vardır. Falk sonunda kim olduğunu öğrenmek için Es Toch'a gitmeye karar verir. Yolculuk, ona bir yandan yeni Dünya'yı gösterir, bir yandan da kimin söylediğine güvenebileceği sorusunu getirir. Kitap bir macera olduğu kadar bir felsefe denemesidir: gerçek ile yanılsamanın, doğru ile aldatmanın sınırı üzerine.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Falk, Es Toch'a doğru batıya yürürken şiddet yanlısı bir kabileyle, yolda tanıştığı genç bir kadın olan Estrel'le ve ona havada giden bir taşıt veren esrarengiz bir yalnızla karşılaşır. Yol boyunca bir topluluk ona kitaplık, evcil köpekler ve bir kehanet düzeneği gösterir. Falk, kentte Estrel'in aslında kendisine ihanet edip Shing'le işbirliği yaptığını öğrenir.

Shing, Falk'a şunu anlatır: kendileri de insandır, Birlik iç savaşla kendi kendini yıkmıştır ve Falk, Werel gezegeninden gelen bir keşif ekibinin üyesidir. Falk'ın yanındaki genç adam Orry, Shing tarafından yetiştirilmiş, aynı ekipten sağ kalan tek kişidir. Shing, Falk'ın silinen anılarını geri verebileceğini söyler. Falk razı olur ve gerçek kimliğini öğrenir: o, Werel'den gelen Agad Ramarren adlı bir seyrüseferciydi. Ancak Falk önceden bir önlem almıştır: Tao Te Ching'in ilk sayfasını zihninde bir tetikleyici olarak saklamıştır. Böylece iki kimlik, yani Falk ve Ramarren, zihinde birlikte yaşar. Bu çift bilinç, ona sıradan insanların yapamayacağı bir şeyi sağlar: Shing'in zihin yalanını ayırt etmek.

Shing'in gözetiminde ilerlerken Falk, Shing'in bilim insanı ve "zihin işleyicisi" Ken Kenyek'in zihnini ele geçirir ve ondan ışık hızıyla giden geminin kullanımını öğrenir. Falk-Ramarren, Orry ve esir Ken Kenyek'le birlikte kaçar; hedefi Werel'e dönüp Shing'in gerçek yüzünü anlatmak ve Dünya'nın kurtarılması için yardım getirmektir. Yolculuk o kadar uzun sürecektir ki ormandaki dostları dönüşünü göremeyecektir.

Roman sonucu açıkça göstermez, ama Le Guin'in sonraki kitabı Karanlığın Sol Eli'nde diplomat Genly Ai, "Düşman Çağı"nı geride kalmış bir dönem olarak anar; bu, Werel görevinin başarıya ulaştığına işaret eder. Shing'in akıbeti ise Le Guin'in hiçbir sonraki kitabında anlatılmaz.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ursula K. Le Guin, 21 Ekim 1929'da Berkeley'de doğdu, 22 Ocak 2018'de Portland, Oregon'da öldü. Antropolog Alfred Kroeber ile yazar Theodora Kroeber'in kızıydı. Yanılsamalar Kenti, onun daha yeni yazar olduğu 1966-1967 döneminin ürünüdür; Rocannon'un Dünyası ve Sürgün Gezegeni ile birlikte yazarın ilk üç romanını oluşturur. Falk-Ramarren, Sürgün Gezegeni'nin kahramanlarının soyundan gelir; yani iki kitap birbirine açıkça bağlıdır. Le Guin, 1978 tarihli önsözünde romana kendi Tao Te Ching çevirisini katmaktan duyduğu heyecanı anlatır ve ormanlarla dolu, daha seyrek nüfuslu bir dünya hayal ettiğini söyler. Aynı yazıda, Shing'i yeterince inandırıcı kötüler olarak yazamadığına dair pişmanlığını da dile getirir.

Türkçede roman, 1994'te İmge Kitabevi'nden Hayaller Şehri adıyla çıktı; yeni baskısı Yanılsamalar Kenti adıyla yapıldı.

Kitaptaki bilim

Romandaki en bilimsel olmayan öğe, bilimde en çok sorulan konulardan biridir: zihin okuma. Telepati, bilimde kanıtlanmış bir olgu değildir. Le Guin onu bilimsel bir iddia olarak değil, doğruyla yalanı ayırma meselesini somutlaştıran bir kurgu aracı olarak kullanır. Hafızanın silinip geri yüklenmesi de kurgudur. Gerçek dünyada bellek, beynin birçok bölgesine yayılmış bir ağ gibi çalışır; amnezi (hafıza kaybı) hastalık ya da yaralanma sonucu olur ve kitaptaki gibi tek bir işlemle yok edilip geri verilemez.

Uzay bağı, Falk'ın dönüş yolculuğunda belirir. Romanda gemiler "ışık hızı"yla gider ve yolculuk, Dünya'daki tanıdıkların ömrünü aşacak kadar uzundur. Gerçek fizikte hiçbir cisim ışık hızına ulaşamaz; ama ışık hızına yakın hızlarda bile yıldızlar arası mesafeler yıllar, hatta yüzyıllar sürer. Hain evrenindeki yıldızlararası anlık haberleşme aygıtı ansible (ilk kez Rocannon'un Dünyası'nda geçer) de gerçek fizikte karşılığı olmayan bir fikirdir. Werel, Sürgün Gezegeni'nde anlatıldığı gibi Ejderha takımyıldızındaki gerçek bir yıldız olan Gamma Draconis'in çevresinde dönen kurgusal bir gezegendir; yıldız yaklaşık 154 ışık yılı uzaktaki turuncu bir devdir, ama Werel ve üzerindeki yaşam kurgudur.

Dünyanın istila edilmiş ve nüfusunun azalmış olduğu fikri de kurgudur, ama bir soruya dokunur: Bir gezegen teknoloji ve nüfus bakımından geri çekilirse, kalan toplulukların yaşamı nasıl olur? Le Guin bunu felaket olarak değil, yaşanabilir ve kimi yönleriyle çekici bir yer olarak hayal eder. Romandaki Taoist öğeler, yani ışık ile karanlığın ve karşıtların uzlaşması, Falk'ın bölünmüş bilincinde bir araya gelir; bilimden çok felsefeye aittir.

Etkisi ve ödülleri

Yanılsamalar Kenti ödül almadı. Yayımlandığında az eleştirel ilgi gören bir roman olarak kaldı ve Le Guin'in sonraki başyapıtlarının gölgesinde kaldı. Kirkus Reviews, kitabı Le Guin'in yetişkinler için yazan bir bilimkurgu yazarı olduğunun kanıtı saydı. Eleştirmenlere göre romanın en güçlü yanı, felsefi düşünceyi eylemin önüne koymasıdır; bir araştırmacı onu, geleneksel İngiliz bilimkurgusunun duyarlığı, Amerikan türünün imgeleri ve antropolojik fikirlerin birleşimi olarak niteler. Kitabın temalarında yalnızlık ve ikilik öne çıkar: Falk'ın hikâyesi karanlıkta başlar ve karanlıkta biter; Es Toch ise korkunç bir karanlık ile parlak ışıkların iç içe geçtiği, ışıltılı bir cephe gibi anlatılır. Yolda karşılaşılan "kalıp çerçevesi" (patterning frame) adlı kehanet düzeneği geçmişi, şimdiyi ve geleceği bir arada gösteren Taoist bir fikri temsil eder. Estrel gibi karakterlerin dost mu düşman mı olduğunun belirsiz kalması, kitabın "yanılsama" temasını pekiştirir. Roman, Hain evreninin temellerini attığı için önemlidir: Birlik, Shing ve sonradan Ekumen'e dönüşecek yapı burada belirir. 1978'de Three Hainish Novels ve 1996'da Worlds of Exile and Illusion derlemelerinde yeniden basıldı. Bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Yanılsamalar Kenti; yürüyerek geçilen bir Dünya'yı, kimlik ve hafıza sorularını, Taoizm esintili bir bilimkurguyu seven okura uygundur. Hızlı bir uzay operası ya da inandırıcı kötüler arıyorsanız Le Guin'in kendi eleştirisini akılda tutun. Hain evreninin okuma sırası konusunda Le Guin'in önerisi şudur: ilk üç roman yazıldıkları sırayla okunsun (Rocannon'un Dünyası, Sürgün Gezegeni, Yanılsamalar Kenti), sonra Dünyaya Orman Denir, Karanlığın Sol Eli ve Mülksüzler istenen sırayla gelir. Evren-içi sıra bakımından da Sürgün Gezegeni bu romandan önce gelir. Okumak için bu zinciri izlemek şart değildir; kitap kendi başına anlaşılır. Evrenin bütün haritası için Hain evreni okuma sırası sayfasına bakabilirsiniz.