Dünyanın Doğum Günü (Ursula K. Le Guin): sekiz öykü, bilimi ve okuma rehberi

Dünyanın Doğum Günü (özgün adı The Birthday of the World and Other Stories), Ursula K. Le Guin'in Mart 2002'de HarperCollins'ten çıkan öykü derlemesidir. Kitapta bir önsöz ve sekiz öykü bulunur. Öykülerin çoğu Le Guin'in "Hain evreni"nde, Ekumen adlı gezegenler birliğinin içindeki dünyalarda geçer. Hepsini birleştiren konu, insanların sevgiyi, evliliği, cinsiyeti ve iktidarı çok farklı biçimlerde düzenleyebileceği ihtimalidir. Kitapta Gethen'de geçen "Coming of Age in Karhide" gibi öyküler, bir de ilk kez bu kitapla yayımlanan "Paradises Lost" adlı uzun öykü bir arada bulunur.

Kitap ne anlatıyor?

Derlemede yer alan öykülerin hemen hepsi daha önce dergilerde ya da antolojilerde çıkmıştı; yalnız "Paradises Lost" ilk kez bu kitapta yayımlandı. Aynı kitapta toplanınca ortak bir arayış belirir: insan ilişkilerinin ve toplumsal düzenin tek bir "doğal" biçimi yoktur. Le Guin bu soruyu farklı gezegenlerde farklı biçimde sorar. Kimi yerde herkes dönem dönem cinsiyet değiştirir, kimi yerde erkekler ve kadınlar neredeyse ayrı dünyalarda yaşar, kimi yerde evlilik dört kişiyle kurulur, kimi yerde de bir insanın "tanrı" sayıldığı hanedan düzeni çöker.

Kitabın iki öyküsü Ekumen gezegenlerinde geçmez: başlık öyküsü ve "Paradises Lost". Geri kalan altı öykü Gethen (Karanlığın Sol Eli'nin gezegeni), Seggri, O, Eleven-Soro ve Werel-Yeowe sistemi gibi dünyalarda geçer. Bu yüzden derleme, Hain evreninin toplumsal çeşitliliğine bir giriş gibi de okunabilir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Derleme bir roman gibi tek bir olay örgüsüne sahip olmadığı için öykülerin ana fikirlerini sırasıyla kısaca veriyorum.

• "Coming of Age in Karhide" (Karhide'de Erginlik). Gethen'de, insanların ayda bir "kemmer" denen dönemde erkek ya da kadına dönüştüğü Karhide toplumunda, bir gencin büyümesi ve ilk cinsel deneyimi anlatılır.
• "The Matter of Seggri" (Seggri Meselesi). Seggri, kadınlarla erkeklerin keskin biçimde ayrıldığı ve nüfusun aşırı dengesiz olduğu bir gezegendir. Öykü, bu dünyanın keşfini, tanınmasını ve en sonunda değişmesini, değişik kişilerin kaleminden beş ayrı anlatıyla aktarır.
• "Unchosen Love" (Seçilmemiş Aşk). O gezegeninde evlilik "sedoretu" adlı, dört kişilik bir birliktelikle kurulur. Öykü, güçlü iradeli bir erkek ve kadınla birlikte olan iki çekingen kişinin, kendi aralarında beklenmedik bir yakınlık bulmasını anlatır.
• "Mountain Ways" (Dağ Yolları). Yine O'da geçer. Birbirini seven iki kadın, uygun eşler bulup bir sedoretu kuramayınca, birini erkek kılığına sokarak diğer eşleri kandırmaya karar verir.
• "Solitude" (Yalnızlık). Eleven-Soro'da toplum parçalanmıştır: kadınlar ve erkekler ayrı yaşar, yetişkin kadınlar birbirlerinin evine bile girmez. Hikâyeyi, bir Ekumen elçisinin bu dünyada büyüyen kızı anlatır.
• "Old Music and the Slave Women" (Eski Müzik ve Köle Kadınlar). Bağışlanmanın Dört Yolu'nun Werel-Yeowe sisteminde, Voe Deo'nun "mallarının" özgürlük için savaştığı iç savaş döneminde geçer.
• "The Birthday of the World" (Dünyanın Doğum Günü). Hanedanın "Tanrı" sayıldığı bir toplumun içeriden ve dışarıdan sarsılmasını anlatır; durum, İnka uygarlığının Avrupalılarla karşılaşmasına benzetilir.
• "Paradises Lost" (Kaybolmuş Cennetler). Uzak bir gezegenin yaşanabilirliğini araştırmak üzere yola çıkan bir insan topluluğunun nesiller süren yolculuğunu, gemide doğup büyümüş insanların gözünden anlatır.

Kitaptaki sıra dergilerdeki ilk çıkış sırasını değil, konuları izliyor gibidir: Karhide ve Seggri cinsiyeti, O evliliği, Eleven-Soro yalnızlığı, Werel-Yeowe kölelik ve özgürlüğü, son iki öykü ise iktidarı ve yolculuğu ele alır. Böylece derleme, tek bir konunun çeşitlemeleri gibi okunur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Ursula K. Le Guin, 21 Ekim 1929'da doğdu ve 22 Ocak 2018'de öldü. Antropolog Alfred Kroeber'in kızıydı. 1990'lı yıllarda, uzun bir aradan sonra Hain evrenine kısa öykülerle döndü; bu derleme o dönemin ürünlerini ve 1994-2002 arasındaki öykülerini bir araya getirir. Öykülerin dergilere çıkış tarihleri şöyledir: "The Matter of Seggri" 1994 (Crank!), "Unchosen Love" 1994 (Amazing Stories), "Solitude" 1994 (The Magazine of Fantasy and Science Fiction), "Coming of Age in Karhide" 1995, "Mountain Ways" 1996 (Asimov's), "Old Music and the Slave Women" 1999, başlık öyküsü 2000.

Kitap 2002'de HarperCollins'ten çıktı (362 sayfa), 2003'te Londra'da Gollancz, aynı yıl Perennial yumuşak kapaklı baskısıyla yayımlandı. Akademisyen Sandra Lindow, "Coming of Age in Karhide"ı "cinsel ve ahlâki olarak sınırları aşan, cesur" bir öykü diye tanımlar; Le Guin ise bunu 1960'larda yazamayacağını söylemiştir. Bu öyküde Le Guin, cinsiyeti belirli olmayan Gethenli karakterler için bilinçli olarak dişil zamirler kullanmıştır.

Kitaptaki bilim ve gerçek dünya

Derlemedeki biyolojik fikirler çoğunlukla kurgudur: Gethen'deki gibi "kemmer" döngüsü olan bir insan türü yoktur; ayrıntısı için Karanlığın Sol Eli sayfasına bakabilirsiniz. Ama sorulan sorular gerçek bilimle ilişkilidir.

Seggri'nin dengesiz nüfusu bunun örneğidir. İnsanlarda doğumda erkek/kız oranı doğal olarak yaklaşık 1,05 kadardır (1,03 ile 1,06 arası); evrimsel biyolojide Fisher ilkesi birçok türde bu oranın 1:1'e yakın kalmasını açıklar. Savaş, seçici kürtaj gibi etkenler gerçek toplumlarda dengeyi bozabilir. Seggri bu bozulmanın hayali bir uç hâlidir ve Le Guin aşırı dengesizliğin toplum, evlilik ve iktidar üzerindeki etkisini düşünce deneyi gibi işler.

Sedoretu gibi evlilik biçimleri de uydurmadır, ama evliliğin değişik biçimleri gerçek dünyada vardır. 1980 tarihli Ethnographic Atlas'ta listelenen 1.231 toplumun 186'sı tek eşlilik, 453'ü ara sıra çok eşlilik, 588'i sık çok eşlilik uygulamıştır, dördü ise çok kocalılık. Çok kocalılık Himalaya bölgesinde, Nepal ve Çin'deki Tibetlilerde kardeşlerin aynı kadınla evlenmesi biçiminde bilinir ve genellikle toprak kıtlığı gibi kaynak kıtlığıyla ilişkilendirilir. Çok kişili evliliğin genel adı "grup evliliği"dir; ama sedoretu'nun iki erkek ve iki kadından oluşan kendine özgü kuralları Le Guin'in buluşudur.

"Paradises Lost"ın bilimi ise nesil gemisi fikridir: yolculuk, yolcuların yaşam süresinden uzun sürer, bu yüzden gemide birçok kuşak doğup ölür. Güneş'e en yakın yıldız olan Proxima Centauri yaklaşık 4,2 ışık yılı uzaktadır; Voyager 1 yaklaşık 17 km/s hızla gidiyor ve bir ışık yılını katetmek için kabaca 17.500 yıla ihtiyaç duyuyor. Aynı hızla Proxima'ya varmak yaklaşık 75 bin yıl sürerdi (hesap bize ait), yani yüzlerce kuşak. Ayrıntılı tartışma nesil gemileri sayfasında; yıldız için Proxima Centauri sayfasına bakabilirsiniz.

Başlık öyküsünün tarihsel arka planı gerçek bir olaydır. Kasım 1532'de Francisco Pizarro komutasındaki, 168 kişilik bir İspanyol grubu Cajamarca'da İnka hükümdarı Atahualpa'yı yakaladı; kaynaklara göre hükümdarın yanında on binlerce asker vardı. Öykü bu olayın doğrudan anlatımı değil, benzerlik taşıyan bir düşünce deneyidir.

Hain evreninin genel çerçevesi de kurgudur: bu evrende insanlar Hain gezegeninden yayılmıştır ve kimi toplumlarda eski Hain deneylerinden kalan kalıtsal özellikler görülür. Gerçekte modern insan Dünya'da evrimleşmiştir; yani bu çerçeve bilimsel bir iddia değil, farklı toplumları aynı çatı altında karşılaştırmak için kullanılan edebî bir araçtır. Le Guin'in antropolojik merakı da bu aracı mümkün kılar.

Etkisi ve ödülleri

Le Guin'in resmî sitesine göre derleme dört ödüllü öykü içerir: "Solitude" Nebula Ödülü'nü (uzun öykü/novelette), "The Matter of Seggri" Otherwise Ödülü'nü, "Mountain Ways" Locus ve Otherwise ödüllerini, başlık öyküsü Locus Ödülü'nü aldı. Eleştirmenlerden Kirkus Reviews kitabı "saf yıldız ışığı" diye niteledi; Boston Globe'a göre Le Guin "muazzam zekâ ve mizah" taşıyan bir hikâyecidir; Tasha Robinson ise kitabın, fantezinin kaçış edebiyatı olmak zorunda olmadığını, cinsiyet çalışmalarının kuru, eğlencenin de akılsız olmak zorunda olmadığını gösterdiğini yazdı.

Türkçede kitap Dünyanın Doğum Günü adıyla Metis Yayınları'ndan, Çiğdem Erkal İpek çevirisiyle Eylül 2005'te yayımlandı.

Uyarlamaları

Bu derlemenin bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yok. Le Guin'in resmî sitesindeki uyarlamalar listesinde derlemeden bir uyarlama olarak "Paradises Lost" operası görünür: Stephen A. Taylor'ın bestelediği, Illinois Üniversitesi'nin sipariş ettiği iki perdelik opera 2012 tarihlidir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Derleme romandan çok öykü seven okura uygundur ve sırayla okunması gerekmez. Hain evrenini ilk kez deneyecekler için iyi bir başlangıçtır, çünkü her öykü kendi içinde tamdır. Yine de Karanlığın Sol Eli'ni sevdiyseniz "Coming of Age in Karhide" ile başlayın; aynı yazarın toplumsal düzen tartışmasını daha uzun bir romanda görmek isterseniz Mülksüzler'e bakın. Kölelik ve devrim temasıyla ilgileniyorsanız "Old Music and the Slave Women"ı Bağışlanmanın Dört Yolu ile birlikte okuyun. Evrenin genel haritası için Hain evreni okuma sırası sayfası kullanışlıdır. Düşünce deneyleri, antropoloji ve cinsiyet-aile tartışmaları arayan okurlar için uygun bir kitap.