Güneş'i inceleyen uzay görevleri: SOHO'dan Parker Solar Probe'a

Dünya atmosferi, Güneş'in morötesi ve X ışınlarının büyük kısmını süzer; bu yüzden Güneş'in en hareketli katmanları olan geçiş bölgesi ve korona, ancak uzaydan ayrıntılı izlenebilir. Uzay çağının başından beri onlarca araç Güneş'i incelemek için fırlatıldı. Bazıları Güneş'i uzaktan sürekli gözetler, bazıları kutuplarının üstünden geçer, biri ise koronanın içine dalar. Bu sayfa başlıca görevleri kronolojik sırayla anlatıyor. Güneş'e genel bakış için "Güneş" sayfasına bakabilirsiniz.

İlk adımlar

• Pioneer 6, 7, 8 ve 9: Wikipedia'daki Güneş maddesi, NASA'nın bu araçlarını Güneş gözleminin erken örnekleri arasında sayar ve 1959–1968 arasında fırlatıldıklarını belirtir.
• Skylab (1973): Uzay istasyonu, Güneş'i incelemek için Apollo Teleskop Montajı adlı bir gözlemevi taşıyordu.
• Solar Maximum Mission (1980) ve Japonya'nın Yohkoh (1991) aracı bu dönemin diğer önemli Güneş görevleriydi; Hinode, Yohkoh'un devamıdır.

Ulysses (1990–2009): kutupların üstünden

ESA önderliğinde ESA ve NASA'nın ortak görevi olan Ulysses, 6 Ekim 1990'da Discovery mekik uçuşuyla (STS-41) fırlatıldı. O zamana kadar Güneş yalnızca düşük enlemlerden, yani ekvator düzlemine yakın konumlardan gözlenmişti. Ulysses, 8 Şubat 1992'de Jüpiter'in yakınından geçerek yörünge eğimini 80,2 derece değiştirdi ve Güneş'in kutuplarının üstünden geçen bir yörüngeye oturdu. 1994–1995, 2000–2001 ve 2007–2008'de üç kez kutup bölgelerini taradı ve 30 Haziran 2009'da görevini tamamladı.

Başlıca bulguları: Güneş'in manyetik alanı Güneş Sistemi ile sanılandan daha karmaşık etkileşir; derin uzaydan gelen toz beklenenden yaklaşık 30 kat fazladır; kutuplardaki manyetik alan önceki ölçümlerden çok daha zayıftır; Güneş rüzgârı giderek zayıflamış ve uzay çağının başından beri en zayıf düzeyine inmiştir.

SOHO (1995–): 30 yıllık nöbetçi

ESA ve NASA'nın ortak gözlemevi SOHO (Güneş ve Heliosfer Gözlemevi), 2 Aralık 1995'te bir Atlas IIAS roketiyle fırlatıldı. Dünya'dan yaklaşık 0,01 AB (yaklaşık 1,5 milyon km) uzaklıktaki Dünya–Güneş L1 noktası çevresinde döner. On iki aletinden en bilinenleri koronagraf LASCO, aşırı morötesi görüntüleyici EIT ve Güneş'in titreşimlerini ölçen MDI'dır.

• Kayıp ve kurtarma: 25 Haziran 1998'de komut hataları yüzünden araçla bağlantı koptu. 3 Ağustos'ta taşıyıcı sinyali yeniden alındı; aletlerin kurtarılması 24 Ekim 1998'de tamamlandı. Aralık 1998'de son jiroskobun da arızalanmasından sonra araç, 1 Şubat 1999'dan beri jiroskopsuz çalışıyor.
• Kuyruklu yıldız avcısı: SOHO'nun görüntüleri binlerce kuyruklu yıldızın keşfini sağladı. 5.000'inci kuyruklu yıldız 25 Mart 2024'te bulundu; sayı 23 Temmuz 2025 itibarıyla 5.217'ye ulaştı.
• Süre: Başlangıçta iki yıllık planlanan görev, 2029'a kadar uzatıldı.

Hinode (2006–): Güneş'in manyetik ayrıntısı

Japonya Uzay Ajansı JAXA'nın ABD ve Birleşik Krallık işbirliğiyle yürüttüğü Hinode ("gün doğumu"; eski adıyla Solar-B), 22 Eylül 2006'da M-V roketinin son uçuşuyla fırlatıldı. Gece-gündüz sınırını izleyen Güneş eşzamanlı yörüngesi sayesinde Güneş'i neredeyse kesintisiz görür. 0,5 metrelik bir optik teleskop (SOT), koronanın 0,5–10 milyon K'lik en sıcak bileşenlerini görüntüleyen bir X ışını teleskobu (XRT) ve bir aşırı morötesi tayfölçer (EIS) taşır. Amacı Güneş'in manyetik alanı ile koronası arasındaki etkileşimi incelemektir. Üç yıl için planlanan görevin 2033'e kadar sürdürülmesi öngörülüyor.

Solar Dynamics Observatory (2010–): yüksek çözünürlüklü günlük

NASA'nın "Bir Yıldızla Yaşamak" (Living With a Star) programının parçası olan SDO, 11 Şubat 2010'da fırlatıldı ve yaklaşık 35.789 km yükseklikte, Dünya ile eşzamanlı bir yörüngeye yerleşti. Üç aleti vardır: Güneş atmosferini görüntüleyen AIA, yüzeydeki manyetik alanı ve titreşimleri ölçen HMI ve aşırı morötesi ışınım değişimlerini ölçen EVE. AIA her 12 saniyede bir görüntü üretir; araç günde yaklaşık 1,5 terabayt veri gönderir. Bu sayfadaki ve "Güneş" sayfalarındaki pek çok Güneş görüntüsü SDO'ya aittir.

Parker Solar Probe (2018–): Güneş'e dokunan araç

NASA'nın Parker Solar Probe aracı, 12 Ağustos 2018'de Cape Canaveral'dan bir Delta IV Heavy roketiyle fırlatıldı. Adını, 1958'de Güneş rüzgârını öngören fizikçi Eugene Parker'dan alır; NASA'nın yaşayan bir kişinin adını taşıyan ilk aracıdır. NASA araca yaklaşık 1,5 milyar dolar harcadı.

• Venüs yardımıyla yaklaşma: Araç, yaklaşık yedi yılda Venüs'ün yakınından yedi kez geçerek yörüngesini adım adım küçülttü; toplam 24 tur planlandı.
• Isı kalkanı: 11,4 cm kalınlığındaki kalkan, yaklaşık 1.370 °C'lik dış sıcaklıklara dayanacak biçimde tasarlandı.
• "Güneş'e dokunmak": 28 Nisan 2021'de 18,8 Güneş yarıçapı uzaklıkta Alfvén yüzeyini geçti; NASA bunu "Güneş'e dokunmak" olarak tanımladı ve aracın koronanın içinden geçtiğini 14 Aralık 2021'de duyurdu.
• En yakın geçiş: 24 Aralık 2024'te Güneş yüzeyine yaklaşık 6,1 milyon km'ye kadar yaklaştı ve saatte yaklaşık 690.000 km hıza ulaştı. (NASA'nın görev sayfası bu mesafeyi bir yerde yaklaşık 6,2 milyon km, başka bir yerde yaklaşık 6,5 milyon km olarak verir.)
• Bulgular: Güneş rüzgârının manyetik alanında aniden yön değiştiren kıvrımlar ("switchback"lar) ilk kez 6 Kasım 2018'de gözlendi. Araç ayrıca Güneş'in çevresinde, yaklaşık 5,6 milyon km yarıçaplı, kozmik tozdan arınmış bir bölge saptadı.
• Süre: Ana görev 2025'te tamamlandı; uzatılmış görev 2029'a kadar onaylandı.

Solar Orbiter (2020–): kutuplara ilk bakış

ESA önderliğinde ve NASA katkısıyla geliştirilen Solar Orbiter, 10 Şubat 2020'de (ABD saatiyle 9 Şubat gecesi) bir Atlas V 411 roketiyle Cape Canaveral'dan fırlatıldı. Güneş'e en yakın noktası yaklaşık 0,28 AB'dir (yaklaşık 42 milyon km). Dördü yerinde ölçüm, altısı uzaktan algılama olmak üzere 10 bilimsel aleti vardır.

Aracın en önemli hedeflerinden biri Güneş'in kutuplarını görmektir; çünkü Güneş, Ulysses'e kadar yalnızca düşük Güneş enlemlerinden gözlenmişti. Şubat 2025'teki Venüs geçişinden sonra yörünge eğimi 17 dereceye çıktı; ana görevde 24, uzatılmış görev onaylanırsa 33 dereceye ulaşması planlanıyor. ESA, 11 Haziran 2025'te Güneş'in güney kutbunun ilk görüntülerini yayımladı; Mart 2025'te çekilen bu görüntüler, kutupların ekliptik düzleminin dışından alınan ilk görüntüleridir.

Aditya-L1 (2023–): Hindistan'ın Güneş gözlemevi

Hindistan Uzay Araştırmaları Örgütü (ISRO), Güneş gözlemevi Aditya-L1'i 2 Eylül 2023'te PSLV-C57 roketiyle fırlattı. Araç 6 Ocak 2024'te Dünya–Güneş L1 noktası çevresindeki yörüngesine yerleşti. Dördü Güneş'i uzaktan algılamak, üçü L1 çevresinde yerinde ölçüm için olmak üzere yedi aleti vardır. Kromosferi ve koronayı, koronal ısınmayı, koronal kütle atımlarını ve uzay havasını inceler.

Yerden de: Daniel K. Inouye Güneş Teleskobu

Uzay görevlerini tamamlayan en güçlü yer teleskobu, Hawaii'nin Maui adasındaki Haleakalā Gözlemevi'nde bulunan Daniel K. Inouye Güneş Teleskobu'dur. 4,24 metrelik ana aynası (4 metrelik açık açıklık) ile dünyanın en büyük Güneş teleskobudur. Ulusal Güneş Gözlemevi (NSO) tarafından işletilir; ilk test görüntüleri Ocak 2020'de yayımlandı, bilimsel gözlemler 23 Şubat 2022'de başladı.

Görevler karşılaştırması

Görev	Kurum	Fırlatma	Konum / yörünge	Öne çıkan özellik
Ulysses	ESA / NASA	6 Ekim 1990	Güneş'in kutuplarının üstünden geçen yörünge	Kutup bölgelerini üç kez taradı (görev 2009'da bitti)
SOHO	ESA / NASA	2 Aralık 1995	Dünya–Güneş L1	5.000'den fazla kuyruklu yıldız keşfi
Hinode	JAXA (ABD, Birleşik Krallık)	22 Eylül 2006	Güneş eşzamanlı Dünya yörüngesi	Manyetik alan–korona etkileşimi
SDO	NASA	11 Şubat 2010	Dünya ile eşzamanlı yörünge	12 saniyede bir görüntü, günde 1,5 TB veri
Parker Solar Probe	NASA	12 Ağustos 2018	Güneş çevresinde, Venüs destekli	Koronanın içine girdi; yüzeye yaklaşık 6,1 milyon km
Solar Orbiter	ESA / NASA	10 Şubat 2020	Güneş çevresinde, eğimli	Kutupların ilk görüntüleri (2025)
Aditya-L1	ISRO	2 Eylül 2023	Dünya–Güneş L1	Kromosfer, korona ve uzay havası

Kısaca

• Güneş'in korona ve geçiş bölgesi, atmosfer morötesi ve X ışınlarını süzdüğü için ancak uzaydan ayrıntılı izlenebilir.
• Ulysses (1990) Güneş'in kutup bölgelerini üç kez taradı; Solar Orbiter 2025'te kutupların ekliptik dışından ilk görüntülerini aldı.
• SOHO 1995'ten beri L1 noktasından Güneş'i izliyor ve 5.000'den fazla kuyruklu yıldız keşfine katkı sağladı.
• Parker Solar Probe 2021'de koronanın içine girdi; 24 Aralık 2024'te yüzeye yaklaşık 6,1 milyon km yaklaştı.
• SDO, Hinode, Aditya-L1 ve yerdeki Inouye teleskobu Güneş'i farklı dalga boyları ve ölçeklerde inceliyor.

Kaynaklar: Wikipedia — Parker Solar Probe, NASA — Parker Solar Probe, Wikipedia — SOHO, Wikipedia — Solar Orbiter, Wikipedia — Solar Dynamics Observatory, Wikipedia — Ulysses, Wikipedia — Hinode, Wikipedia — Aditya-L1, Wikipedia — Daniel K. Inouye Solar Telescope, Wikipedia — Sun