Icarus at the Edge of Time (Brian Greene): konusu, bilimi ve okuma rehberi

Icarus at the Edge of Time, fizikçi Brian Greene'in 2008'de yayımlanan kısa, resimli bilimkurgu masalıdır. Antik Yunan'ın İkarus efsanesini geleceğe ve derin uzaya taşır: kahramanın yaklaştığı tehlikeli şey bu kez Güneş değil, bir kara deliktir. Alfred A. Knopf'un çıkardığı kitap 34 sayfadır; Chip Kidd'in illüstrasyonlarıyla ve Hubble Uzay Teleskobu görüntüleriyle bezelidir. Greene'in kalın kitaplarından farklı olarak burada tek bir amaç vardır: görelilik kuramının tuhaf sonuçlarını bir hikâyenin içinde hissettirmek.

Kitap bir bakışta

• Yazar: Brian Greene (kuramsal fizikçi, Columbia Üniversitesi)
• İlk yayın: 2008, Alfred A. Knopf
• Uzunluk: 34 sayfa, resimli
• Tür: Mit uyarlaması niteliğinde bilimkurgu masalı
• Bilimsel konu: Kara delikler ve kütleçekimin zamana etkisi
• Uyarlama: 2010 tarihli kısa film (müzik: Philip Glass)

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyenin çıkış noktası eski bir mittir. Efsaneye göre Girit'te hapsolan usta Daedalus, oğlu İkarus ile birlikte kaçmak için tüylerden ve balmumundan iki çift kanat yapar ve oğlunu Güneş'e çok yaklaşmaması, denize de fazla alçalmaması konusunda uyarır. İkarus uçmanın coşkusuna kapılıp yükselir, Güneş'in sıcağı balmumunu eritir ve genç denize düşüp boğulur. Mitin en ayrıntılı klasik anlatımlarından biri Ovidius'un Dönüşümler (Metamorphoses) adlı eserindedir; Pieter Bruegel'in İkarus'un Düşüşü'nün Olduğu Manzara tablosu ve W. H. Auden'in "Musée des Beaux Arts" şiiri gibi sonraki eserlere de ilham vermiştir.

Greene bu iskeleti korur ama sahneyi değiştirir. Kahramanımız genç bir adamdır; ailesinin derin uzayda yol alan aracından ayrılıp bir kara deliği yakından incelemeye gider. Efsanedeki "fazla yaklaşma" uyarısı, burada merak ile tehlike arasındaki gerilime dönüşür. Kitap bu gerilimi, kara deliğin çevresinde uzayın ve zamanın nasıl davrandığını anlatmak için kullanır.

Raflarda çocuk kitabı olarak yer alsa da eleştirmenlerin tanımı daha geniştir. Publishers Weekly eserin hem çağdaş hem bilim odaklı bir yeniden anlatım olarak başarılı olduğunu belirtmiş, Booklist kitabı zekice, sevimli ve zihin açıcı bulmuş, Washington Post ise onu "zeki çocuklara okuyan zeki ebeveynler" için biçilmiş kaftan saymıştır. Hedef kitle, çocuklar kadar onlarla birlikte okuyan yetişkinlerdir.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap çok kısa ve imgeye dayalı olduğu için özeti sahne sahne değil, ana fikirler üzerinden veriyoruz; sayfaları sırayla aktarmıyoruz.

1. Eski bir mit, yeni bir sahne. Greene, İkarus'un hikâyesinin özünün hâlâ geçerli olduğunu varsayar: yasak, merak ve sınırı zorlama arzusu her çağın insanında vardır. Değişen yalnız araçtır. Balmumlu kanatların yerini uzay aracı, Güneş'in yerini kara delik alır. Böylece okur tanıdık bir hikâyenin içinde, hiç tanımadığı bir fizik dünyasına adım atar.

2. Ayrılma ve merak. Kahramanın ailesinin aracından ayrılıp kara deliğe yönelmesi, hikâyenin dramatik eksenidir. Antik efsanede baba oğul birlikte kaçar; burada ise ayrılık, merakın bir sonucudur. Kitap, bilgiye duyulan açlığın hem güzel hem tehlikeli olabileceğini bu ayrılık üzerinden gösterir.

3. Kara delik bir canavar değil, bir laboratuvar. Hikâye kara deliği yalnız korkutucu bir nesne olarak sunmaz; yaklaşıldıkça doğa yasalarının olağandışı yüzünü gösteren bir yer olarak kurar. Hubble görüntüleriyle süslü sayfalar da gerçek evrenin güzelliğini hatırlatır.

4. Zaman herkes için aynı akmaz. Kitabın bilimsel merkezi budur. Genel göreliliğe göre kütleçekimin güçlü olduğu yerde zaman yavaş işler; kara deliğe yaklaşan biriyle uzakta kalan biri aynı olayı farklı yaşar. Booklist'in uzay, zaman ve insan zihni üzerine düşündüren bir eser olarak tanımladığı kitap, bu fikri bir insan hikâyesine bağlar.

5. Görsel dil. Hikâye, Hubble görüntüleriyle örülü sayfalarda anlatılır; bu, metnin söylediğini gerçek gökyüzü fotoğraflarıyla destekleyen bir tercihtir. Kitabın bilimle sanatı yan yana tutan tavrı, görelilik kuramının anlaşılmaz bir soyutlama değil, hikâyeye dönüşebilecek kadar insani bir fikir olduğunu savunur.

6. Bedel. Mitin ahlaki ağırlığı kitapta da vardır: merak güzeldir ama sınırları ve bedeli olan bir şeydir. Hikâyenin kapanışının ayrıntısını kitaba bırakıyoruz; kısa bir masalda asıl tadı okurken bulmak gerekir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Brian Greene 9 Şubat 1963'te doğmuş, Columbia Üniversitesi'nde sicim kuramı üzerine çalışan kuramsal bir fizikçidir. Ayna simetrisinin keşfine katkıda bulunmuş, uzay-zamanın topolojisinin sicim kuramında nasıl değişebileceğini araştırmıştır. 2008'de Dünya Bilim Festivali'ni (World Science Festival) kurucu ortak olarak başlatmıştır. The Elegant Universe (1999) kurgu dışı dalında Pulitzer Ödülü'ne finalist olmuş, 2000'de Aventis Bilim Kitapları Ödülü'nü kazanmıştır; ardından The Fabric of the Cosmos (2004), The Hidden Reality (2011) ve Until the End of Time (2020) gelmiştir. Bu kitapların Türkçe karşılıklarına Evrenin Zarafeti, Evrenin Dokusu, Saklı Gerçeklik ve Zamanın Sonu sayfalarımızdan ulaşabilirsiniz.

Icarus at the Edge of Time, Greene'in kalın kozmoloji kitapları arasında yazdığı tek resimli masaldır; yayım yılı, Dünya Bilim Festivali'nin başladığı yılla aynıdır. Aynı hikâyeden sonradan bir film üretilmiş ve festivalde gösterilmiştir.

Kitaptaki bilim

Kütleçekimsel zaman genişlemesi. Hikâyenin bilimsel çekirdeği, kütleçekimin zamanı yavaşlatmasıdır. Genel görelilik (kuramın kendisi), kütleçekim potansiyeli ne kadar düşükse, yani kütleli cisme ne kadar yakınsanız, saatin o kadar yavaş işlediğini söyler. Etki ilk kez 1959'daki Pound-Rebka deneyiyle doğrudan doğrulanmıştır; bugün GPS uydularının atomik saatlerine kalıcı düzeltmeler uygulanır. Uçaklarla taşınan atomik saatlerin yerdekilerden ölçülebilir biçimde hızlı işlediğini gösteren Hafele-Keating deneyi de aynı fikri destekler. Daha fazlası zaman genişlemesi ve ikizler paradoksu sayfasında.

Günlük yaşamda etki çok küçüktür. Wikipedia'daki örneğe göre Dünya'nın 4,6 milyar yıllık tarihi boyunca Everest zirvesindeki bir saat deniz seviyesindekinden yaklaşık 39 saat fazla işlemiş olurdu; Dünya'nın çekirdeği de yüzeyinden yaklaşık 2,5 yıl "genç"tir. Laboratuvarda ise bir metreden küçük yükseklik farklarındaki sapma bile ölçülmüştür. Kara delik çevresinde fark çok daha büyüktür; kitabın heyecanını da bu fark taşır.

Olay ufku ve iki gözlemci. Olay ufku, ötesindeki hiçbir işaretin belirli bir gözlemciye ulaşamadığı uzay-zaman sınırıdır; NASA tanımıyla bu sınırdan ışık bile kaçamaz. Düşen kişi ufku geçerken özel bir şey fark etmez ve sınırı kendi saatiyle sonlu bir sürede aşar. Uzaktan bakan biri ise düşeni gitgide yavaşlarken görür, ışığı gitgide kızıla kayar ve düşen ufku hiç geçmiyormuş gibi görünür. İki gözlemcinin anlatısının farklı olması, bu tür hikâyelerin en sevdiği temadır. Konunun genişi için kara delikler sayfasına bakın.

Gelgit kuvvetleri. Kara deliğe yaklaşan cismin yakın tarafı uzak tarafından daha güçlü çekilir; cisim çekim yönünde uzar, yanlara doğru sıkışır. Bu etkiye "spagettileşme" denir. Önemli ayrıntı, etkinin şiddetli olduğu yerin kara deliğin kütlesine bağlı olmasıdır. Yıldız kütleli kara deliklerde olay ufkunda uzay-zaman eğriliği çok yüksektir ve astronot ufka varmadan spagettileşir; süper kütleli kara deliklerde ise astronot ufku belirgin bir gelgit kuvveti hissetmeden geçebilir. NASA'ya göre yıldız kütleli kara delikler, kütleli yıldızların yakıtı bitip süpernova olarak patlamasıyla doğar; süper kütleli olanlar çoğu Samanyolu büyüklüğündeki galaksinin merkezinde bulunur. Bizim galaksimizin merkezindeki Sagittarius A* Güneş'in yaklaşık 4 milyon katı kütleye sahiptir.

Ölçek. Schwarzschild yarıçapı, bir cismin kara deliğe dönüşmesi için ne kadar sıkışması gerektiğini verir: Güneş için yaklaşık 3 kilometre, Dünya için yaklaşık 9 milimetre. Ne Güneş ne Dünya kendiliğinden kara deliğe dönüşecek kadar kütleli değildir.

Kurgu nerede başlıyor? Kara delik ve zaman farkı gerçek fiziktir; ama bir bireyin ailesinin aracından ayrılıp bir kara deliği yakından gözlemesi elbette kurgudur. Ayrıca bir çocuk masalı kara deliğin içinde ne olduğu ya da bilgi paradoksu gibi güncel tartışmaları taşıyamaz; ilgilenenler kara delik bilgi paradoksu sayfasına geçebilir.

Etkisi ve ödülleri

Kitabın kendi adına verilmiş bir ödülü olarak doğrulayabildiğimiz bir kayıt yok. Asıl etkisi, bilimin edebiyat ve sahne sanatlarıyla birleşebileceğini göstermesidir. Eleştirmenler kitabı çok yaşa hitap eden bir eser olarak karşılamış, Hubble görüntülerinin getirdiği görsel zenginliği öne çıkarmıştır: Wall Street Journal sayfaların renkli ve girdaplı görünümünü, Parade dergisi Hubble fotoğraflarını vurgulamıştır.

Uyarlamaları

Hikâye 2010'da AL ve AL adlı Britanyalı film yapımcıları tarafından filme uyarlanmıştır. Senaryoyu Greene ile oyun yazarı David Henry Hwang yazmış, özgün müziği besteci Philip Glass hazırlamış, anlatıcı olarak LeVar Burton seslendirmiştir. Film 2010 Dünya Bilim Festivali'nde gösterilmiş, 2012 festivalinin açılışında yeniden yer almıştır. Sitemizde bu filmin ayrı bir sayfası yoktur. Beyazperdedeki en bilinen kara delik yolculuğu için Yıldızlararası (Interstellar) sayfasına bakabilirsiniz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Çocuklarla birlikte okumak isteyenler: Kitap kısa ve resimli; büyüklerle birlikte okunması için tasarlanmış gibidir. Kavramlar tek başına anlaşılmasa da hikâye merak uyandırır.
• Görelilik meraklıları: Zaman genişlemesini ve kara delik fikrini hiç matematik olmadan, bir hikâye üzerinden görmek isteyenler için sıcak bir giriştir.
• Greene'e yeni başlayanlar: Önce bu masalı, ardından Evrenin Zarafeti'ni okumak, görelilik sezgisini derinleştirir.
• Kara deliklere daha derin bakmak isteyenler: Kara Delikler ve Zaman Bükülmeleri ve Zamanın Kısa Tarihi doğal bir sonraki adımdır.

Kitabın Türkçe baskısını doğrulayamadığımız için burada yalnız özgün adıyla ve İngilizce baskısıyla anıyoruz.