Saklı Gerçeklik (Brian Greene): paralel evrenler, özeti ve bilimi

Saklı Gerçeklik (The Hidden Reality), Amerikalı fizikçi Brian Greene'in 25 Ocak 2011'de Alfred A. Knopf'tan çıkan, yazarın Evrenin Zarafeti ve Evrenin Dokusu'ndan sonraki üçüncü büyük popüler bilim kitabıdır. Kitap tek bir sorunun etrafında döner: Gözlemlediğimiz evren, var olan her şey midir, yoksa çok daha büyük bir bütünün küçük bir parçası mı? Greene bu soruya verilen cevapları, yani çoklu evren fikrinin farklı sürümlerini, dokuz ayrı başlık altında toplar. Türkçede kitap "Saklı Gerçeklik" adıyla yayımlandı.

Kitap ne anlatıyor?

Çoklu evren fikri tek bir kuram değildir; birbirinden bağımsız doğan, bazen birbirini dışlayan birkaç farklı öneridir. Greene'in kitaptaki işi bu önerileri tek tek tanıtmak, her birinin hangi fizik kuramından çıktığını göstermek ve her birinin ne kadar sağlam olduğunu okura bırakmadan tartmaktır. Anlatım, yazarın diğer kitaplarında olduğu gibi denklem yerine benzetmelere ve düşünce deneylerine dayanır.

Greene çoklu evreni ucuz bir "ya şöyle olsaydı" oyunu olarak sunmaz. Kitap, şişme kuramı, kuantum mekaniği ve sicim kuramı gibi yerleşik ya da ciddiye alınan fizik alanlarından yola çıkar ve paralel evren fikrinin bu alanların kendi içinden nasıl doğduğunu gösterir. Okur bu yüzden her bölümde önce o kuramın temelini öğrenir, sonra ondan çıkan çoklu evrenle karşılaşır.

Kitabın ana iddiası şudur: Paralel evrenler bilim kurgudan gelen bir süs değil, tanıdığımız fiziğin ciddiye alınan sonuçlarından bazılarıdır. Greene, bunu savunurken bile kuramların kanıtlanmış olmadığını ve birçoğunun bugün sınanamadığını açıkça söyler. Kitabı iyi yapan şey, "inanıyorum" ile "hesap bunu gösteriyor" arasındaki farkı korumasıdır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap, dokuz çoklu evren türünü sırayla ele alır; ana fikirler şöyle özetlenebilir:

• Yamalı (dikişli yorgan) çoklu evren: Uzay sonsuza uzanıyorsa ve madde belirli bir biçimde dağılıyorsa, olasılıklar gereği aynı düzenlemeler uzayın uzak köşelerinde tekrar etmek zorundadır. Bu durumda çok uzakta, bizim kopyamızı da içeren bölgeler olabilir.
• Şişen (enflasyonist) çoklu evren: Kozmik şişme kuramı evrenin ilk anlarında çok hızlı bir genişleme dönemi öngörür. Bazı sürümlerinde şişme hiç bitmez; durmadan yeni "baloncuklar" doğar ve her baloncuk kendi evrenidir.
• Brane çoklu evreni: M-teorisi evrenimizin daha yüksek boyutlu bir uzayda yüzen üç boyutlu bir zar (brane) olabileceğini söyler. Aynı uzayda başka zarlar da bulunabilir.
• Döngüsel çoklu evren: Zarların çarpışmasını Büyük Patlama benzeri olaylar olarak yorumlayan, evrenin tekrar tekrar doğup yeniden başladığı modeller.
• Manzara çoklu evreni: Sicim kuramında fazladan boyutların kıvrılış biçimi çok büyük sayıda olası çözüm doğurur. Her çözüm farklı doğa sabitlerine sahip bir evren demektir; kozmolojik sabit sorunu gibi bilmeceler bu çerçevede yeni bir okuma kazanır.
• Kuantum çoklu evreni: Kuantum mekaniğinin "çok dünyalar" yorumuna göre her olası sonuç ayrı bir dalda gerçekleşir. Greene bunu öteki türlerden ayırarak anlatır, çünkü burada evrenler uzayda başka yerde değil, aynı yerde ama farklı dallarda bulunur (bkz. kuantum mekaniğinin yorumları).
• Holografik çoklu evren: Üç boyutlu gerçekliğin, daha düşük boyutlu bir yüzeydeki bilginin bir yansıması olabileceği fikri. Kara delik fiziğinden doğan bu görüş, "gerçek" dediğimiz şeyin tek bir betimlemesinin olmadığını düşündürür.
• Benzetim (simüle edilmiş) çoklu evreni: Teknoloji yeterince ilerlerse bilinçli varlıkların yaşadığı evrenler bilgisayarda kurulabilir. Greene bu fikre bir kehanet olarak değil, felsefi bir olasılık olarak bakar (bkz. simülasyon hipotezi).
• Nihai çoklu evren: Matematiksel olarak tutarlı her evrenin var olduğunu savunan en geniş görüş. Kitap burada, bilimin sınırının nerede bittiği ve felsefenin nerede başladığı sorusuna varır.

Greene kitap boyunca bu fikirlerin hiçbirinin kesinleşmediğini, bazılarının birbirini dışladığını ve hepsinin yanlış çıkabileceğini hatırlatır; ama sorunun bilimsel açıdan meşru olduğunu savunur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Brian Greene 1963'te New York'ta doğdu, Harvard'da okudu ve Oxford'da sicim kuramı üzerine doktora yaptı. Bugün Columbia Üniversitesi'nde fizik ve matematik profesörüdür; 2008'de yapımcı Tracy Day ile birlikte kurduğu Dünya Bilim Festivali de onun halka dönük çalışmalarının en bilinen parçasıdır. Daha önceki kitaplarıyla (Evrenin Zarafeti, 1999; Evrenin Dokusu, 2004) kazandığı okur kitlesi, bu kitabı da çok satanlar listesine taşıdı.

2011'de çoklu evren tartışması bilim camiasında hâlâ sürüyordu ve sürüyor. Kitap, o yıllarda sicim kuramı ve kozmik şişme çevresinde gelişen bu tartışmanın genel okur için yazılmış en kapsamlı özetlerinden biri olarak çıktı.

Kitaptaki bilim: Ne kanıtlı, ne varsayım?

Yamalı çoklu evren fikrini anlamak için gözlenebilir evrenin sınırına bakmak gerekir. Işığın hızı sınırlı, evrenin yaşı da sınırlıdır; bu yüzden yalnız belli bir mesafeye kadar olan bölgeyi görebiliriz. Bu sınırın ötesinde ne olduğunu doğrudan öğrenmemiz mümkün değildir. Uzayın orada da sürüp sürmediği, sürüyorsa sonsuz olup olmadığı açık bir sorudur; Greene'in ilk çoklu evren türü bu açık soruya dayanır.

Kitabı okurken en önemli ölçüt, her bölümün hangi zeminde durduğunu bilmektir. Büyük Patlama modeli, evrenin genişlemesi ve NASA'nın verdiği rakamla yaklaşık 13,8 milyar yıllık yaşı sağlam gözlemlere dayanır. NASA ayrıca genişlemenin hızlandığını, bunun 1998'de uzak süpernovaların beklenenden sönük görünmesiyle anlaşıldığını ve olası nedenin karanlık enerji olduğunu belirtir. Kitaptaki bazı tartışmalar bu yerleşik zeminden kalkar.

Öte yandan çoklu evrenin hiçbir türü için doğrudan gözlemsel kanıt yoktur. Eleştiriler genelde sınanabilirlik üzerinedir. Astrofizikçi George Ellis çoklu evren önerilerini felsefi açıdan spekülatif bulur ve gözlemle sınanmanın bilimin merkezinde olduğunu vurgular. Paul Steinhardt ve David Gross gibi fizikçiler de aynı yönde sınanabilirlik kaygısı dile getirmiştir; Joe Silk, evrenler arasında nedensel bağ olmamasının bu fikirleri bilimsel desteğin ötesine ittiğini savunur. Buna karşılık Greene'in yanı sıra Max Tegmark ve Leonard Susskind çoklu evreni yerleşik fiziğin doğal bir sonucu sayar. WMAP ve Planck uydularının verilerinde evrenimizin başka bir evrenle çarpışmasına ilişkin istatistiksel olarak anlamlı bir iz bulunmamıştır.

Bu nedenle kitap bir "keşif öyküsü" olarak değil, bir "fikir atlası" olarak okunmalıdır. Uzay ve astronomi bağı güçlüdür: Kozmik şişme, kozmik mikrodalga arka plan ışımasındaki ince desenlerle sınanabilen az sayıdaki fikirden biridir; karanlık enerjinin neden bu kadar küçük olduğu sorusu ise manzara fikrinin en çok başvurulan gözlemsel motivasyonlarından biridir. Antropik ilke tartışması da kitabın felsefi tarafıdır: Doğa sabitlerinin yaşama uygun değerlerde olması bir tesadüf mü, yoksa çok sayıda evren arasından bizim gibilerin ancak uygun olanda var olabilmesinin sonucu mu?

Etkisi ve ödülleri

Saklı Gerçeklik New York Times'ın çok satanlar listesine girdi. Kitap, Royal Society'nin Winton Bilim Kitapları Ödülü için 2012'de aday gösterilen eserler arasında yer aldı. Eleştirmenler kitabın anlaşılırlığını genel olarak övdü: Bilim yazarı Timothy Ferris ve eleştirmen Janet Maslin açık anlatımını beğenenler arasındaydı. Bilim yazarı John Gribbin ise kitabı Greene'in en zayıf eseri olarak niteledi. Bu tablo, kitabın konusuyla da örtüşür: Okur, konunun sınanamazlığı yüzünden bölüm bölüm farklı derecede ikna olabilir. Kitap ayrıca The Big Bang Theory dizisinin dördüncü sezonunda yer aldı.

Uyarlamaları

Kitabın doğrudan bir film ya da dizi uyarlaması bilinmiyor. Greene'in ilk kitabı Evrenin Zarafeti ise 2003'te PBS'in NOVA programı için üç bölümlük bir belgesele dönüştürülmüştü; çoklu evren konusunu görsel olarak merak edenler yazarın bilimsel belgesel çalışmalarına bakabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Saklı Gerçeklik, lise son sınıf ve üniversite düzeyinde fizik ve kozmolojiye meraklı okurlar içindir. Matematik gerektirmez ama sabır gerektirir: Dokuz tür birbirine eklenirken kavramlar da birikir. En kolay bölümler dikişli yorgan ve şişme çoklu evrenidir; brane ve manzara bölümleri sicim kuramı bilgisi gerektirdiği için daha zordur.

Fizikte yeniyseniz önce Zamanın Kısa Tarihi'ni ya da Greene'in Evrenin Zarafeti'ni okuyup sonra bu kitaba geçmek iyi olur. Çoklu evreni daha geniş bir bakışla görmek isteyenler için sitemizde ayrıca Paralel Dünyalar (Michio Kaku) kitabının tanıtımı var. Kitap telifli olduğundan yasal ücretsiz bir dijital kopyası yoktur; kütüphaneden ödünç alınabilir.