Zamanın Sonu (Brian Greene): Until the End of Time özeti, bilimi ve rehberi

Zamanın Sonu, İngilizce adıyla Until the End of Time, Brian Greene'in 18 Şubat 2020'de Alfred A. Knopf'tan çıkan kitabıdır. Greene'in dördüncü tam boyutlu kitabı olan eser, öncekilerden farklı bir şey dener: Fiziğin içinde kalmak yerine, Büyük Patlama'dan evrenin olası sonuna uzanan kozmik hikâyeyi, yaşamın, bilincin ve insan kültürünün o hikâyenin içinden nasıl çıktığıyla birlikte anlatır. Türkçede "Zamanın Sonu: Zihin Madde ve Kozmik Evrimde Anlam Yolculuğu" adıyla Epsilon Yayınevi'nden okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın çıkış noktası şudur: Evren başlangıcından beri değişiyor ve fizik bu değişimin gidişatını sanıldığından daha ayrıntılı çiziyor. Yıldızlar bir gün tükenecek; olası senaryolara göre evren soğuyup seyrelecek. Greene, insanın böyle bir evrende nerede durduğunu soruyor. Atomlar nasıl canlılığa, canlılık nasıl düşünceye dönüştü? Sonlu bir yaşamı olduğunu bilen bir zihin neden anlam, öykü, inanç ve sanat üretir? Bütün bunlar evrenin yalnızca geçici bir döneminde mi mümkün?

Kitap bu soruları "iç içe geçmiş öyküler" yöntemiyle ele alır: Her öykü gerçekliğin ayrı ama birbirine bağlı bir katmanıdır. Fizik, biyoloji, sinirbilim ve beşeri bilimler tek bir anlatıda buluşur. Yazarın savı, insanın bu evrendeki konumunu ancak bu katmanları birlikte düşünerek kavrayabileceğimizdir; hedef, evrenin geçici ama olağanüstü bir döneminde yaşadığımızı anlamaktır. Anlatım şiirsel bir yola sapmaz, her bölümde bilimsel zemin korunur.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap, kozmik zamanı izleyen bir sırayla ilerler; ana fikirleri şöyle özetlenebilir:

• Başlangıç ve düzensizliğin artışı: Greene evrenin Büyük Patlama'dan bu yana nasıl geliştiğini ve düzensizliğin (entropinin) zamanla artmasının evrenin hikâyesindeki rolünü anlatır. Kitabın geri kalanında sürekli dönülen çerçeve budur: Evren, düzenden düzensizliğe giden bir yolda ilerlerken bu yolun kenarında karmaşık yapılar doğar.
• Yapının doğuşu: Yıldızların, gökadaların ve kara deliklerin oluşumu; kuantum mekaniğinin bu sürecin temelindeki rolü. Bu bölümlerde okur, bugün çevremizde gördüğümüz her yapının evrenin erken dönemindeki küçük düzensizliklerden büyüdüğünü, yani bizim varlığımızın da evrenin başlangıç koşullarına bağlı olduğunu öğrenir.
• Yaşam ve evrim: Cansız maddeden yaşama geçiş, doğal seçilimin yarattığı çeşitlilik ve canlıların enerjiyi kullanarak kendi düzenlerini nasıl sürdürdüğü. Yaşamın kökeni konusunda bilimin açık sorularını da gizlemez; bu aşamada kitabın ana fikri, yaşamın evrenin genel eğilimine ters düşen bir istisna değil, o eğilimin içinde ortaya çıkan karmaşık bir düzen olduğudur.
• Bilinç ve zihin: Beynin bir madde ve enerji düzeni olarak ele alınması, bilincin sinirbilim açısından hâlâ çözülmemiş bir bilmece olması ve dil ile hikâye anlatımının insan zihnini nasıl şekillendirdiği.
• Anlam arayışı: Mitler, dinî inançlar, sanat ve bilimsel merak, insanın kendi ölümlülüğüyle baş etme yolları olarak incelenir. Greene bilimsel bakışı inanç gelenekleriyle karşı karşıya koymaz; her ikisini de insan zihninin ürettiği yanıtlar olarak okur.
• Evrenin yazgısı: Yıldız oluşumunun yavaşlayıp duracağı, mevcut yıldızların birer birer tükeneceği bir geleceğin tasviri. Genişlemenin hızlanması ve karanlık enerji verileri ışığında evrenin olası sonu (ayrıntı için evrenin sonu sayfamıza bakın).
• Kapanış: Kitap, evrenin sonunun anlamsızlığa işaret edebileceğini kabul eder ama bundan karamsarlık çıkarmaz. Greene'e göre anlam evrenin hazır bir özelliği değil, bilinçli varlıkların evrene getirdiği bir şeydir; yaşamın geçici olması onu değersiz değil, değerli kılar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Brian Greene, Columbia Üniversitesi'nde fizik ve matematik profesörü ve üniversitenin kuramsal fizik merkezinin yöneticisidir. 1999'da Evrenin Zarafeti ile geniş bir okur kitlesine ulaştı; kitap Pulitzer finalisti oldu ve yazara 2000 Aventis Ödülü'nü getirdi. Bilimi halka açan Dünya Bilim Festivali'ni 2008'de yapımcı Tracy Day ile birlikte kurdu. Televizyon belgeselleri Emmy ve Peabody ödülleri aldı.

Until the End of Time, Greene'in tek bir fizik konusuna odaklanan önceki kitaplarından ayrılır. Sicim kuramı ve çoklu evren gibi uzmanlaşmış başlıklar yerine, bilimle insani sorular arasında köprü kurmaya çalışır. Kitabın yazıldığı yıllarda popüler bilim yazımında "bilim bize anlam konusunda ne söyleyebilir?" tartışması canlıydı ve Greene bu tartışmaya fizikçi bir gözle katıldı.

Kitaptaki bilim: Ne kanıtlı, ne tartışmalı?

Kitabın fizik tarafı büyük ölçüde yerleşik bilgiye dayanır. NASA'ya göre evren yaklaşık 13,8 milyar yaşındadır ve genişlemesi hızlanmaktadır; bu hızlanma 1998'de uzak süpernovaların beklenenden sönük görünmesiyle anlaşıldı ve olası nedeni karanlık enerjidir. Greene'in "evren nasıl bitebilir" sorusu bu gözleme yaslanır. Ancak karanlık enerjinin gerçek doğası bilinmediği için çok uzak gelecek hakkındaki öngörüler kesin değildir; farklı varsayımlar farklı yazgılara götürür. Konu için kozmolojik sabit sorunu sayfamıza bakabilirsiniz.

Entropi fikri kitabın en önemli fizik kavramıdır ve sık yanlış anlaşılır. Termodinamiğin ikinci yasası, kapalı bir sistemde düzensizliğin azalmayacağını söyler. Yaşam bu yasayla çelişmez; canlılar açık sistemlerdir ve çevrelerindeki düzensizliği artırarak kendi düzenlerini korurlar. Dünya da Güneş'ten gelen enerjiyle beslenen açık bir sistemdir. Greene, evrenin tamamında düzensizliğin artışının yaşam gibi karmaşık düzenlerin ortaya çıkmasına engel olmadığını, tersine onu mümkün kıldığını anlatır.

Daha tartışmalı alanlar yaşamın kökeni ve bilinçtir. Bilincin nasıl ortaya çıktığı sinirbilimde de büyük açık sorulardan biridir ve kitap bu konuda kesin bir iddia ortaya koymaz. Evrende yaşam ve zihnin ne kadar yaygın olduğu sorusu için sitemizdeki Nadir Dünya kitabının tanıtımı da okunabilir. Greene'in inanç, sanat ve anlam üzerine söyledikleri ise bilimsel kanıt değil, yazarın yorumudur; okur bu iki katmanı birbirinden ayırarak okumalıdır.

Uzay ve astronomi bağı kitabın iskeletidir: Büyük Patlama, ilk yıldızlar, ağır elementlerin yıldızlarda üretilmesi ve evrenin uzak geleceği bir astrofizik öyküsü olarak sunulur. Bu yönüyle kitap, uzayla ilgilenen okur için bir "evrenin biyografisi" gibi okunabilir. Gökbilim meraklıları için önemli olan nokta, kozmolojik gözlemlerin (kozmik mikrodalga arka plan ışıması, uzak süpernovalar, gökada sayımları) yalnızca evrenin geçmişini değil geleceğini de sınırladığıdır.

Etkisi ve ödülleri

Kitap New York Times'ın çok satanlar listesine girdi. Kirkus Reviews eseri, karmaşık konuyu olabildiğince sadeleştiren ama gerektiğinden fazla da sadeleştirmeyen, kavrayışlı bir "her şeyin tarihi" olarak niteledi. Publishers Weekly ise temel varoluş sorularına meraklı ve biraz zaman ayırmaya hazır okurların kitaptan zengin biçimde yararlanacağını yazdı. Kitap en azından Endonezyaca ve Lehçeye çevrildi; Türkçe baskı da bunlar arasındadır. Etkisi ödüllerden çok satışta ve eleştirilerde görülür: Bilimin anlam sorularına nasıl yaklaşabileceğini genel okura gösteren az sayıdaki popüler bilim kitabından biri olarak anılır.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması bilinmiyor. Greene'in ilk kitabı Evrenin Zarafeti ise 2003'te PBS'in NOVA programı için üç bölümlük bir belgesele uyarlanmıştı; bu kitap için benzer bir proje duyurulmuş değil.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Zamanın Sonu, fiziğe ön bilgi gerektirmez ama kozmoloji, evrim ve zihin felsefesine merak ister. Lise son sınıf düzeyinden itibaren okunabilir. Daha önce Greene okumamış biri için iyi bir giriş olabilir: Sicim kuramı ya da çoklu evren gibi uzmanlaşmış konulara girmeden yazarın anlatım tarzını ve geniş bakışını tanıtır. Öte yandan fiziğin kendisini derinlemesine öğrenmek isteyenler için kitap yeterli bir ders değildir; fizik kısımları genel bir çerçevedir. Kitap, sadece fizik okumak isteyenlere değil, "bilim bize yaşamın anlamı hakkında ne söyler?" sorusunu merak edenlere de seslenir; bu yüzden felsefe ve edebiyat okurları da kitaptan keyif alabilir. Okuma sırası konusunda ise bir zorunluluk yoktur; bölümler kozmik zamanı izlediği için baştan sona okumak en iyisidir, ama her bölüm kendi içinde bir bütünlük taşır.

Fizikte daha doğrudan bir giriş isteyenler Zamanın Kısa Tarihi'ni, Greene'in çoklu evren üzerine daha zor kitabını okumak isteyenler Saklı Gerçeklik'i, kozmosa genel bir bakış arayanlar ise Kozmos'u tercih edebilir. Kitap telifli olduğundan yasal ücretsiz dijital kopyası yoktur.