Exploring the Unknown okuma sırası: NASA'nın 7 belge cildi ve nereden başlanır

NASA'nın belge derlemesi Exploring the Unknown, ABD sivil uzay programının tarihini anlatan notları, raporları ve yazışmaları yedi ciltte topluyor. Ciltler 1995 ile 2008 arasında, hepsi "NASA SP-4407" numarasıyla yayımlandı; genel editör John M. Logsdon. Bir roman serisi gibi baştan sona okunmak için değil, konu konu başvurulmak için hazırlandığından "okuma sırası" burada iki anlama gelir: ciltlerin yayın sırası ve okurun ilgisine göre izleyebileceği konu yolları. Bu sayfa her cildin neyi kapsadığını, hangi önemli belgeleri içerdiğini ve seriye nereden girileceğini özetliyor. Yedi cildin tamamı NASA'nın tarih sayfasında ücretsiz PDF olarak duruyor.

Seride kaç kitap var?

Seri yedi ciltten oluşur. Her cilt üç ya da dört bölüme ayrılır; her bölüm bir uzmanın giriş denemesiyle başlar ve onu yayın tarihine göre sıralanmış belgeler izler. NASA'nın dizi sayfasına göre her cilt kendi konusundaki temel sorunları ele alıyor ve yüzü aşkın temel belge içeriyor. NASA'nın sunduğu PDF dosyaları cilt başına yaklaşık 620 ile 890 sayfa tutuyor; yani serinin toplamı beş bin sayfayı aşıyor.

Cilt	Başlık	Yıl	Bölümler
I	Organizing for Exploration (Keşif için örgütlenmek)	1995	Uzay çağı öncesi; Eisenhower dönemi uzay politikası; politika ve planların evrimi; örgütlenme
II	External Relationships (Dış ilişkiler)	1996	Uluslararası iş birliği; sivil-askerî ilişkiler; NASA, sanayi ve üniversiteler
III	Using Space (Uzayı kullanmak)	1998	Uydu haberleşmesi; Dünya'yı uzaydan gözlemek; uzayın ekonomik getirisi
IV	Accessing Space (Uzaya erişmek)	1999	Saturn V'e giden yol; uzay mekiği; ticari uzay taşımacılığı; geleceğin fırlatma sistemleri
V	Exploring the Cosmos (Kozmosu keşfetmek)	2001	Uzay biliminin kökenleri; gezegen keşfi; uzaydan astronomi ve astrofizik
VI	Space and Earth Science (Uzay ve Yer bilimi)	2004	Güneş fiziği; uzay fiziği; uzayda yaşam bilimleri; Yer Gözlem Sistemi
VII	Human Spaceflight: Projects Mercury, Gemini, and Apollo (İnsanlı uzay uçuşu)	2008	Mercury ve Gemini; Apollo

Okuma sırası: yayın sırası ve konuların sırası

Yayın sırası tablodaki gibi I'den VII'ye gider. Bu sıra aynı zamanda serinin mantığını da yansıtır: önce uzay programının siyasi ve kurumsal çerçevesi (I-II), sonra uzayın pratik kullanımları (III), oraya giden araçlar (IV), bilim (V-VI) ve en son insanlı uçuşlar (VII). Ciltler birbirine dayanmaz; her biri kendi içinde tamamdır, belgeler de bölüm numarasıyla anılır ("Belge II-15" gibi). Yani okur hiçbir şey kaçırmadan istediği ciltten başlayabilir.

Olayların sırası ise ciltlere bölünmüş hâlde akar, çünkü her cilt kendi konusunu baştan sona izler. Uzay çağının doğuşunu kronolojik olarak takip etmek isteyen biri şu yolu izleyebilir:

1. I. cildin ilk iki bölümü: roketçiliğin öncüleri, Sputnik ve Eisenhower döneminde NASA'nın kuruluşu.
2. VII. cildin Mercury ve Gemini bölümü: ilk astronotların seçimi ve ilk insanlı uçuşlar.
3. I. cildin üçüncü bölümü ve VII. cildin Apollo bölümü: Kennedy'nin Ay kararı ve Ay yarışı.
4. II. cildin uluslararası iş birliği bölümü: Kennedy ile Kruşçev arasındaki uzay mektuplarından Sovyetlerle ortak uçuş görüşmelerine.
5. IV. cildin mekik bölümü: Apollo sonrası dönem, mekiğin tasarımı ve Challenger.
6. III, V ve VI. ciltler: haberleşme, Dünya gözlemi, gezegen keşfi ve astronomi gibi insansız programların ayrı ayrı tarihçeleri.

Verileri göster

Ay yarışı ve Apollo	VII. cilt
NASA'nın kuruluşu	I. cilt
Sovyetlerle iş birliği	II. cilt
Haberleşme uyduları	III. cilt
Saturn V ve uzay mekiği	IV. cilt
Gezegen keşfi ve Hubble öncesi	V. cilt
Dünya gözlemi ve uzay tıbbı	VI. cilt

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Aşağıda her cildin ana fikri ve içindeki dikkat çekici birkaç belge var.

• I. cilt: Uzay programının bir dizi siyasi kararla şekillendiğini gösterir. Başkanlık bilim danışmanı James R. Killian'ın yeni uzay kurumunun nasıl örgütleneceğine dair notu ve Kennedy'nin 20 Nisan 1961'de Başkan Yardımcısı Johnson'dan Sovyetleri geçebilecek bir uzay programı sorduğu not buradadır. Cilt, 1990'daki Hubble ayna hatası raporuyla, örgütlenmedeki zaafların teknik sonuçlarını da gösterir.
• II. cilt: NASA'nın ortaklarını ve rakiplerini anlatır. Kennedy ile Kruşçev'in 1962'deki mektupları, Apollo-Soyuz uçuşu öncesi Moskova ziyaretlerinin raporları ve askerî bir Ay üssü önerisi gibi belgeler, uzayın hem iş birliği hem rekabet alanı olduğunu gösterir.
• III. cilt: Uzayın gündelik hayata nasıl girdiğini anlatır. Arthur C. Clarke'ın 1945'teki haberleşme uydusu notları ile başlar, Landsat uydularıyla uzaktan algılama stratejisini belirleyen 5 Mayıs 1994 tarihli başkanlık direktifine kadar uzanır.
• IV. cilt: Fırlatma araçlarının hikâyesidir. Wernher von Braun'un ilk insanlı Saturn V fırlatması üzerine yazısı ile Challenger komisyonunun özet raporu aynı ciltte yer alır.
• V. cilt: Bilimin uzaya taşınmasını anlatır. Lyman Spitzer'in 1946'daki uzay teleskobu raporu ve Voyager proje yöneticisinin 1980'deki yazışmaları buradadır.
• VI. cilt: Güneş'i, Dünya'nın çevresindeki uzayı, uzayda insan bedenini ve Dünya'nın kendisini inceleyen programları ele alır. Astronot Sally Ride'ın 1987'de NASA yöneticisine sunduğu raporun "Gezegen Dünya'ya Görev" bölümü bu ciltte.
• VII. cilt: İnsanlı uçuşların ilk on yılını anlatır. Mercury Projesi'nin adının bir ara "Project Astronaut" olarak değiştirilmesinin önerildiği 1958 tarihli not ve astronot adaylarının değerlendirme programı gibi belgelerle başlar, Apollo ile biter.

Seri, yedinci cildin girişinde Apollo sonrası insanlı uçuşlar için sekizinci bir cilt hazırlanacağını duyurarak kapanır; NASA'nın dizi sayfası bugün yedi cilt listeliyor.

Editörler ve dönem

Seri, NASA'nın 1988'de aldığı kararla ve George Washington Üniversitesi'nin Uzay Politikası Enstitüsü'ne verilen bir sözleşmeyle başladı. Fikir NASA baş tarihçisi Sylvia K. Kraemer'indi; proje başta üç cilt olarak düşünülmüştü. Enstitünün kurucusu ve 1987-2008 arasındaki direktörü John M. Logsdon yedi cildin hepsinde editördür; yanında her ciltte farklı bir ekip çalıştı. Roger D. Launius II. ciltten itibaren, Stephen J. Garber III-VI. ciltlerde editörler arasındadır. Ray A. Williamson I, IV ve VI. ciltlerde editör, IV. ciltte de Saturn V ve uzay mekiği denemelerinin yazarıdır. VII. cildi Logsdon ve Launius ikisi birlikte hazırladı.

Seride bilim ve uzay

Seri bilimi doğrudan anlatmaz; bilimsel fikirlerin programa dönüşme sürecini belgeler. Bunun en iyi örnekleri üçüncü ve beşinci ciltlerdedir. Üçüncü ciltte, Dünya'nın dönüşüyle aynı hızda dolanan ve bu yüzden gökte sabit duran uydular fikrinin haberleşmeye nasıl uygulanacağını öneren Clarke metinleri bulunur. Beşinci ciltte ise Spitzer'in atmosferin üstüne çıkarılacak bir teleskobun avantajlarını anlattığı raporu yer alır; bu fikir onlarca yıl sonra Hubble Uzay Teleskobu ile gerçeğe dönüştü. Sitemizde Arthur C. Clarke ve Lyman Spitzer için ayrı sayfalar var.

Uyarlamaları

Bir belge derlemesi olduğu için film ya da dizi uyarlaması yok. Aynı dönemi anlatan belgesellerden Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo, VII. cildin Apollo bölümüyle birlikte izlenebilir.

Biçim, dil ve ücretsiz okuma

Ciltler İngilizcedir; Türkçe çevirisi yok. Belgeler aslındaki yazım ve noktalamayla basıldığı için daktilo notlarının dili, kısaltmaları ve bürokratik üslubu korunur. NASA'nın tarih sayfasındaki PDF'ler ciltlerin tam metnidir ve arama yapılabilir; bu, belli bir kişiyi ya da programı aramak için büyük kolaylık sağlar. Her belgenin önündeki kısa açıklama, belgenin nereden alındığını ve hangi bağlamda yazıldığını anlatır; bu açıklamaları okumak, belgenin kendisini anlamanın en hızlı yoludur. Belgelerin bir kısmı gizliliği kaldırılırken karartılmış bölümler içerir; editörler bu yerleri köşeli parantezle işaretlemiştir. Kenar notları da köşeli parantez içinde metne eklenir; bir yöneticinin bir raporun kenarına düştüğü kısa not bazen belgenin kendisinden daha çok şey anlatır.

Nereden başlanır?

İlk kez başlayacak biri için en iyi kapı VII. cilttir: Mercury'den Apollo'ya uzanan öykü bilinen olaylardan oluştuğu için belgelerin bağlamı kolayca kurulur, Launius ve Logsdon'ın giriş denemeleri de dönemin sağlam birer özetidir. Ardından I. cilt, bu uçuşların arkasındaki siyasi kararları gösterir. Bilime ilgi duyan okur V. cilde, uydu ve haberleşme meraklısı III. cilde, uzay mekiğini merak eden IV. cilde doğrudan geçebilir. Anlatı biçiminde bir tarih isteyenler önce This New Ocean (Mercury), On the Shoulders of Titans (Gemini) ya da Chariots for Apollo gibi NASA tarih kitaplarını okuyup belgeleri sonra açabilir.