Exploring the Unknown (John M. Logsdon): ABD uzay programının belgeleri, özeti

Exploring the Unknown: Selected Documents in the History of the U.S. Civil Space Program (Bilinmeyeni keşfetmek: ABD sivil uzay programı tarihinden seçme belgeler), NASA Tarih Serisi'nde "NASA SP-4407" numarasıyla 1995-2008 arasında yedi cilt hâlinde yayımlanan bir belge derlemesidir. Genel editörü, George Washington Üniversitesi'ndeki Uzay Politikası Enstitüsü'nün kurucusu siyaset bilimci John M. Logsdon'dır. Dizi, ABD'nin sivil uzay programını biçimlendiren notları, raporları, başkanlık yazışmalarını ve teknik önerileri asıllarına sadık kalarak bir araya getirir; her bölümü de konunun uzmanı bir yazarın kaleme aldığı bir giriş denemesiyle açar. Bir anlatı kitabı değil, bir başvuru eseridir: okur, Kennedy'nin Ay kararından uzay mekiğinin tasarımına kadar pek çok dönüm noktasını ikinci el yorumlardan değil, o kararları alanların kendi yazdıklarından izleyebilir. ABD hükümeti yayını olduğu için yedi cildin tamamı NASA'nın tarih sayfasında ücretsiz PDF olarak okunabiliyor.

Kitap ne anlatıyor?

Birinci cildin girişine göre NASA, 1988'de uzay çağına ait belgelerin arşivlerde dağınık durduğunu ve önemli olanla sıradan olanın birbirine karıştığını görerek en değerli kayıtları araştırmacıların ve meraklı okurun kolayca ulaşabileceği bir derlemede toplamaya karar verdi. Fikir dönemin NASA baş tarihçisi Sylvia K. Kraemer'den çıktı. NASA Tarih Ofisi işi, George Washington Üniversitesi Elliott Uluslararası İlişkiler Okulu'na bağlı Uzay Politikası Enstitüsü'ne verdi. Sözleşme 1988'in sonunda imzalandı, çalışma Mayıs 1989'da fiilen başladı. Kraemer'in ardından projeyi NASA'da yeni baş tarihçi Roger D. Launius izledi.

Ekip başta NASA Genel Merkezi'ndeki Tarihsel Başvuru Koleksiyonu olmak üzere NASA merkezlerinin, Eisenhower, Kennedy, Johnson ve Carter başkanlık kütüphanelerinin, RAND Corporation, AT&T, INTELSAT, Jet İtki Laboratuvarı (JPL) ve ABD Ulusal Arşivleri gibi kurumların dosyalarını taradı. İlk ciltte 2.000'i aşkın belgenin toplandığı belirtilir; sonraki ciltlerin girişlerinde bu sayı 2.500'ün üzerine çıkar. Bunların yalnızca küçük bir bölümü kitaba girdi. Editörler seçimde üç soruya baktıklarını yazar: belge bir olayı en iyi temsil eden kayıt mı, başka bir yerde kolayca bulunabiliyor mu, telif ya da gizlilik yüzünden yayımlanması engelli mi?

Her belgenin başında, onu bağlamına oturtan ve içinde adı geçen kişileri, olayları tanıtan kısa bir açıklama bulunur. Belgelerin yazımı, dil bilgisi ve paragraf düzeni aslındaki gibi korunur; kısaltılan yerler üç noktayla, gizliliği kaldırılırken karartılmış bölümler köşeli parantez içinde not edilir. Numaralandırma bölüme göre yapılır: bir cildin üçüncü bölümündeki ilk belge "III-1" diye anılır. Dizi başta üç cilt olarak düşünülmüştü; malzeme büyüdükçe yedi cilde ulaştı.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bir belge derlemesinin olay örgüsü yoktur, ama yedi cilt sırayla okunduğunda ABD sivil uzay programının nasıl kurulup büyüdüğüne dair tutarlı bir öykü ortaya çıkar. Ciltlerin ana fikirleri şöyle özetlenebilir:

• Keşif için örgütlenmek (I. cilt, 1995): Roger D. Launius'un uzay çağı öncesini anlatan denemesiyle açılır. R. Cargill Hall, Eisenhower döneminde ABD uzay politikasının "açık gökler" yaklaşımı ve uzayın serbestliği ilkesi etrafında nasıl doğduğunu anlatır. Logsdon'ın politika ve planların evrimine ayrılan bölümünde Kennedy'nin 20 Nisan 1961'de Başkan Yardımcısı Johnson'a yazdığı not yer alır. Kraemer'in örgütlenme bölümü NASA'nın kuruluş belgelerinden 1990'daki Hubble ayna hatası raporuna kadar uzanır. Ana fikir: uzay programı teknik olduğu kadar siyasi bir tercihler zinciridir.
• Dış ilişkiler (II. cilt, 1996): Uluslararası uzay iş birliği, sivil ve askerî uzay çalışmaları arasındaki gerilim ve NASA'nın sanayi ve üniversitelerle kurduğu ittifak. NASA'nın tek başına değil, ortakları ve rakipleriyle birlikte iş gördüğünü gösterir.
• Uzayı kullanmak (III. cilt, 1998): Uydu haberleşmesinin tarihi, Dünya'nın uzaydan gözlenmesi ve uzayın ekonomik büyümeye katkısı.
• Uzaya erişmek (IV. cilt, 1999): Saturn V'e giden yol, uzay mekiğinin geliştirilmesi, uzay taşımacılığının ticarileşmesi ve geleceğin fırlatma sistemleri. Challenger kazasının ardından yazılan belgeler mekik döneminin bedelini gösterir.
• Kozmosu keşfetmek (V. cilt, 2001): Uzay biliminin kökenleri ve örgütlenmesi, NASA'nın gezegen keşfi ve uzaydan astronomi.
• Uzay ve Yer bilimi (VI. cilt, 2004): Güneş fiziği, uzay fiziği, uzayda yaşam bilimleri ve NASA'nın Yer Gözlem Sistemi.
• İnsanlı uzay uçuşu (VII. cilt, 2008): Mercury ve Gemini ile atılan ilk adımlar ve Apollo ile Ay'a uzanan yol. Yedinci cildin girişi Apollo sonrası insanlı uçuşlara ayrılacak sekizinci bir cilt müjdeler; NASA'nın dizi sayfası bugün yedi cilt listeliyor.

Yedi cildin ortak dersi şudur: ABD'nin uzaydaki büyük adımları tek bir parlak vizyondan değil, bütçe pazarlıklarından, kurumlar arası rekabetten, Soğuk Savaş baskısından ve bilim insanlarının yıllarca süren ısrarlı önerilerinden doğdu.

Editör ve yazıldığı dönem

John M. Logsdon 1960'ta Xavier Üniversitesi'nde fizik okudu, 1970'te New York Üniversitesi'nde siyaset bilimi doktorasını tamamladı ve aynı yıl George Washington Üniversitesi'nde ders vermeye başladı. 1987'de kurduğu Uzay Politikası Enstitüsü'nü 2008'e kadar yönetti. İlk kitabı The Decision to Go to the Moon (Ay'a gitme kararı, 1970) Apollo kararını inceliyordu; sonraki yıllarda John F. Kennedy and the Race to the Moon (2010) ve Nixon dönemini anlatan After Apollo? (2015) kitaplarını yazdı. 2003'te Columbia kazasını inceleyen kurulun üyesiydi; Uluslararası Astronotik Federasyonu 2013'te ona Frank J. Malina Astronotik Madalyası'nı verdi.

Logsdon her ciltte farklı bir ekiple çalıştı. Birinci ciltte Linda J. Lear, Jannelle Warren-Findley, Ray A. Williamson ve Dwayne A. Day; sonraki ciltlerde Roger D. Launius, Stephen J. Garber, David H. Onkst, Russell J. Acker, Jonathan L. Friedman, Amy Paige Snyder ve Regan Anne Newport editörler arasında yer aldı. Son cildi Logsdon ile Launius birlikte hazırladı. Bölüm denemelerini yazanlar arasında uydu haberleşmesi üzerine Joseph N. Pelton, Dünya gözlemi üzerine Pamela E. Mack, uzay ekonomisi üzerine Henry R. Hertzfeld, uzay astronomisi üzerine Nancy Grace Roman, Güneş fiziği üzerine David H. DeVorkin ve uzayda yaşam bilimleri üzerine Joan Vernikos var.

Dizinin hazırlandığı yıllar da dikkat çekici. Editörler, ilk cilt hazırlanırken ABD hükümetinin 1963 öncesine ait pek çok çok gizli belgeyi kamuya açmaya başladığını, bazı belgelerin ise hâlâ gizlilik nedeniyle eksik kaldığını yazar. İlk ciltte belgeler için 1988 sınır yıl kabul edilmişti; on üç yıla yayılan yayın sürecinde sonraki ciltler daha yeni gelişmeleri de kapsadı.

Kitaptaki bilim

Exploring the Unknown bir bilim kitabı değildir, ama bilimsel bir fikrin nasıl devlet programına dönüştüğünü belgeleriyle göstermesi bakımından eşsizdir. En güzel örnek haberleşme uydularıdır. Üçüncü cilt, Arthur C. Clarke'ın Mayıs 1945'te İngiliz Gezegenlerarası Derneği'ndeki arkadaşlarına altı kopya olarak dağıttığı notla ve aynı yıl Ekim'de Wireless World dergisinde çıkan makalesiyle açılır. Belgeyi tanıtan açıklama, Dünya yüzeyinden yaklaşık 22.300 mil (35.900 km kadar) yükseklikte dolanan bir uydunun Dünya'nın dönüşüyle aynı hızda döndüğü için yerden sabit göründüğünü ilk Tsiolkovski'nin fark ettiğini, bu yörüngeyi haberleşme için geniş kitlelere duyuranın ise Clarke olduğunu anlatır. Bugün televizyon yayınlarının ve hava durumu uydularının kullandığı yer eşzamanlı yörünge, kitapta bir taslak not olarak doğar.

Uzay teleskopunun öyküsü de benzer biçimde izlenebilir. Beşinci cildin astronomi bölümü, Lyman Spitzer'in 30 Temmuz 1946'da RAND projesi için yazdığı "Dünya dışı bir gözlemevinin astronomik avantajları" başlıklı raporla başlar. Spitzer, atmosferin üstündeki bir teleskobun yerden incelenemeyen morötesi ışığı ölçebileceğini ve çözme gücünün hava koşullarından hiç etkilenmeyeceğini savunmuş; görüşlerini teleskopsuz bir uydudan 25 santimlik (10 inç) bir aynaya, oradan çapı metreleri bulacak büyük bir yansıtıcıya uzanan üç seçenek üzerinden anlatmıştı. Rapor başta gizli olduğu için yıllarca öteki astronomlarca bilinmedi. Birinci ciltte ise bu fikrin vardığı yerin sancılı bir anı durur: 24 Nisan 1990'da fırlatılan Hubble Uzay Teleskobu'nun ana aynasındaki "küresel sapma" hatasını inceleyen kurulun Kasım 1990 raporu. Rapor, hatanın aynanın 1980'lerin başındaki üretiminde oluştuğunu ve fırlatma öncesi testlerde yakalanamadığını, bunda NASA'nın teknik yönetim ve kalite güvencesindeki eksiklerin de payı olduğunu belgeler.

Dördüncü cilt roket mühendisliğinin insan boyutunu gösterir: Wernher von Braun'un ilk insanlı Saturn V fırlatması üzerine 1968'de Popular Science dergisinde yazdığı yazı, Challenger kazasını inceleyen başkanlık komisyonunun 6 Haziran 1986 tarihli özet raporu ve astronot ofisi şefi John W. Young'ın kazadan kısa süre sonra uçuş güvenliği üzerine yazdığı not aynı ciltte bulunur.

Verileri göster

1995	I. cilt: Keşif için örgütlenmek
1996	II. cilt: Dış ilişkiler
1998	III. cilt: Uzayı kullanmak
1999	IV. cilt: Uzaya erişmek
2001	V. cilt: Kozmosu keşfetmek
2004	VI. cilt: Uzay ve Yer bilimi
2008	VII. cilt: İnsanlı uzay uçuşu

Etkisi ve ödülleri

Dizi için verilmiş bir ödül kaydına rastlamadık. Etkisi, başvuru kaynağı olarak kullanılmasından gelir: ABD uzay programı üzerine yazan tarihçilerin ve gazetecilerin aradığı pek çok belge, dağınık arşivler yerine tek bir yerde, açıklamalarıyla birlikte duruyor. Editörlerin ifadesiyle derleme, kapsamlı bir tarih anlatısının yerini tutmak için değil, ona temel sağlamak için hazırlandı. NASA'nın başka tarih kitapları da bu belgelere dayanır; sitemizdeki This New Ocean, On the Shoulders of Titans ve Apollo: A Retrospective Analysis aynı dönemleri anlatı biçiminde ele alır.

Uyarlamaları

Bir belge derlemesi olduğu için film ya da dizi uyarlaması yok.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Dizi, uzay tarihine ciddi ilgi duyan, ödev ya da araştırma için birinci el kaynak arayan, kararların "neden" alındığını merak eden okur içindir. Dili belgelerin dili olduğundan yer yer kuru ve teknik; İngilizce bilmek şart, Türkçe çevirisi yok. Baştan sona okunmak yerine ilgi alanına göre dalınacak bir kitaptır: her cildin başındaki giriş denemesi, o konunun kısa ve sağlam bir tarihçesi olarak tek başına okunabilir. Apollo'yla ilgilenen biri doğrudan yedinci cilde, uydu ve haberleşme meraklısı üçüncü cilde, astronomi okuru beşinci cilde başlayabilir. Ciltlerin ayrıntılı listesi ve önerilen okuma yolları Exploring the Unknown okuma sırası sayfamızda.