Lyman Spitzer

Lyman Strong Spitzer Jr., gökyüzünü atmosferin üzerinden gözlemleyecek teleskopların fikrini 1946'da ortaya atan Amerikalı kuramsal fizikçi ve astrofizikçidir. Yıllarca uzay tabanlı gökbilimin savunuculuğunu yaptı; bu çabalar Hubble Uzay Teleskobu'na giden yolu açtı. Yıldızların arasındaki gaz ve tozu, yani yıldızlararası ortamı inceleyen çalışmaları bu alanın temel kaynakları arasındadır. Kontrollü nükleer füzyon araştırmalarında kullanılan stellaratörü icat etti ve Princeton Plazma Fiziği Laboratuvarı'nın kuruluşuna öncülük etti. NASA'nın Spitzer Uzay Teleskobu onun adını taşır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Spitzer, 26 Haziran 1914'te ABD'nin Ohio eyaletindeki Toledo'da doğdu. 1929'dan itibaren Phillips Academy'de okudu, 1935'te Yale Üniversitesi'nden mezun oldu. Ardından bir yıl İngiltere'de Cambridge Üniversitesi'ndeki St John's College'da okudu; burada Arthur Eddington ve Subrahmanyan Chandrasekhar'ın çalışmalarıyla tanıştı. 1936'da Princeton'a geçerek gökbilimci Henry Norris Russell'ın yanında astrofizik çalıştı ve 1938'de doktorasını aldı.

Kariyeri

Doktora sonrası kısa bir süre Princeton'da araştırmacı olarak kaldı, ardından Yale'de ders verdi. İkinci Dünya Savaşı yıllarında su altındaki cisimleri ses dalgalarıyla bulan sonar sisteminin geliştirilmesi üzerinde çalıştı. 1947'de, 33 yaşındayken hocası Russell'ın yerine Princeton Üniversitesi Gözlemevi'nin müdürü oldu ve bu görevi 1979'a kadar sürdürdü. Princeton'daki yakın çalışma arkadaşlarından biri, genel göreliliğin ilk kesin çözümünü bulan Karl Schwarzschild'in oğlu gökbilimci Martin Schwarzschild'di.

Uzaya teleskop fikri

Spitzer 1946'da, teleskopların Dünya atmosferinin dışında, uzayda çalıştırılması fikrini ortaya attı. Atmosfer yıldız ışığını titreştirip bulanıklaştırır ve bazı dalga boylarını hiç geçirmez; yörüngedeki bir teleskop bu engellerden kurtulur. Spitzer, uzaydan optik gökbilim yapılmasının en erken savunucularından biri oldu. NASA'nın 1960'ların sonu ile 1970'lerin başında fırlattığı Yörüngedeki Astronomi Gözlemevi (OAO) programında yer aldı; bu program sonunda Hubble Uzay Teleskobu'na ve Spitzer Uzay Teleskobu'na uzanan yolu açtı. Bu tür araçların genel mantığı uzay teleskobu sayfasında.

Yıldızlararası ortam ve yıldız oluşumu

Spitzer'in asıl araştırma alanı, yıldızlar arasındaki seyrek gaz ve tozdu. 1930'lar ve 1940'larda yıldız oluşumunu evrenin geçmişinde bir kez yaşanmış bir olay olarak değil, bugün de süren bir süreç olarak gören ilk bilim insanları arasındaydı. Bu çalışmalar, gaz bulutlarının çökerek yeni yıldızlar doğurduğu yıldız oluşum bölgelerinin anlaşılmasına katkı yaptı. 1968'de yayımladığı "Diffuse Matter in Space" (Uzayda Dağınık Madde) ve 1978'de yayımladığı "Physical Processes in the Interstellar Medium" (Yıldızlararası Ortamda Fiziksel Süreçler) kitapları alanın standart ders kaynakları oldu.

Stellaratör ve füzyon araştırmaları

Spitzer, plazma fiziği alanında da öncüydü. Plazma, atomlarından elektronların koptuğu çok sıcak, elektrik yüklü gazdır; yıldızların içi de bu hâldedir. 1951'de, sıcak plazmayı manyetik alanlarla hapsederek kontrollü füzyon tepkimesi elde etmeyi amaçlayan stellaratör adlı aygıtı icat etti ve geliştirilmesini ABD Atom Enerjisi Komisyonu'na önerdi. Bu öneri Princeton'da Matterhorn Projesi'nin kurulmasına yol açtı; Spitzer projenin kurucu müdürü oldu. Proje 1961'de Princeton Plazma Fiziği Laboratuvarı adını aldı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Spitzer'in 1946'daki fikri, onlarca yıl sonra gökbilimin en verimli araçlarına dönüştü. Hubble'ın keskin görüntüleri ve Spitzer Uzay Teleskobu'nun kızılötesi gözlemleri, onun yıllarca savunduğu uzay gözlemevi anlayışının ürünüdür.

Mirası

1973'te Bruce Madalyası, 1974'te Henry Draper Madalyası, 1975'te plazma fiziği dalında James Clerk Maxwell Ödülü, 1978'de Kraliyet Astronomi Derneği Altın Madalyası, 1979'da ABD Ulusal Bilim Madalyası, 1980'de Franklin Madalyası ve 1985'te Crafoord Ödülü'nü aldı. 1981'de Dünya Kültür Konseyi'nin kurucu üyeleri arasında yer aldı. 2160 Spitzer asteroidi onun adını taşır. Doktora öğrencileri arasında J. Richard Gott, George B. Field, Bruce Elmegreen, J. Beverley Oke ve Trinh Xuan Thuan gibi sonradan tanınan gökbilimciler vardı. Dağcılık tutkusu da unutulmadı: Amerikan Alp Kulübü aracılığıyla onun adını taşıyan bir tırmanış ödülü kuruldu.

NASA'nın 25 Ağustos 2003'te fırlatılan kızılötesi uzay teleskobu SIRTF, 18 Aralık 2003'te onun onuruna Spitzer Uzay Teleskobu adını aldı ve 30 Ocak 2020'de görevini tamamlayarak kapatıldı. Spitzer, 31 Mart 1997'de Princeton'da, olağan bir iş gününün ardından aniden öldü.

Bilmeye değer

• Usta bir dağcıydı: 1965'te Donald Morton'la birlikte Kanada'nın Baffin Adası'ndaki Thor Dağı'na ilk tırmanışı gerçekleştirdi.
• Princeton Üniversitesi Gözlemevi'nin müdürlüğüne 33 yaşında getirildi ve 32 yıl bu görevde kaldı.
• İkinci Dünya Savaşı sırasında sonar geliştirme çalışmalarında yer aldı.
• Adını taşıyan Spitzer Uzay Teleskobu, fırlatılmasından yaklaşık dört ay sonra bu adı aldı; ondan önce SIRTF olarak biliniyordu.