Cosmos and Culture (Dick, Lupisella): kozmik evrimde kültür ve özeti

Cosmos and Culture: Cultural Evolution in a Cosmic Context (Kozmos ve Kültür: Kozmik bağlamda kültürel evrim), NASA Tarih Serisi'nde 2009'da "SP-4802" numarasıyla yayımlanan bir derlemedir. Editörleri, NASA'nın eski baş tarihçisi Steven J. Dick ile NASA Goddard Uzay Uçuş Merkezi'nden mühendis ve bilim insanı Mark L. Lupisella'dır. Kitap tek bir soruya farklı disiplinlerden yaklaşır: Evrenin fiziksel ve biyolojik evrimini anlatan büyük hikâyede kültürün yeri nedir? ABD hükümeti yayını olduğu için NASA'nın sitesinde PDF ve EPUB olarak ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Kitabın çıkış noktası "kozmik evrim" fikridir: Evren ve onu oluşturan galaksiler, yıldızlar ve gezegenler sürekli değişir, gelişir. Editörlerin girişte belirttiğine göre bu düşünce ancak son elli yılda, yani Uzay Çağı boyunca geniş kabul görmüştür. Gezegen sondaları ve uzay teleskopları fiziksel evrenin nasıl evrildiğini ayrıntılı biçimde gösterdi; aynı dönemde Dünya dışında yaşam olasılığını ciddiye alan araştırmacılar, biyolojiyi de bu büyük resmin içine yerleştirdi. Bugün astrobiyoloji, henüz Dünya dışında yaşam bulmamış olsa da, köklü bir bilim dalıdır.

Editörler üçüncü bir bileşen ekler: kültür. Bildiğimiz kadarıyla kültür yalnız bir gezegende var, ama değişim hızı bakımından fiziksel ve biyolojik evrimi çok geride bırakır. İnsan biyolojik olarak 10.000 yıl öncesinden pek farklı değildir; kültürel olarak ise tanınmayacak kadar değişmiştir. Kitabın önerisi, kültürel evrim bilimini "tek örnek" sınırının dışına taşımak ve bunu Dünya dışı zekâ arayışıyla ilişkilendirmektir. Ters yönde de bir soru vardır: Evren hakkındaki bilgimiz kültürümüzü nasıl değiştiriyor?

Kitap üç bölüm ve on beş makaleden oluşur; yazarlar arasında gökbilimciler, antropologlar, filozoflar, psikologlar ve tarihçiler vardır. Editörler, malzemenin doğa bilimlerine ve mekanik bakışa yaslandığını, Doğu düşünce geleneklerinin yeterince temsil edilmediğini kendileri açıkça not eder ve çalışmayı "ilk adım" olarak tanımlar.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bir derleme olduğu için özeti bölümlerin ana fikirleriyle vermek daha doğru olur.

Birinci bölüm: Kozmik bağlam. Gökbilimci Eric Chaisson, kozmik evrimin bilimsel çerçevesini kurar. Önerdiği ölçü "enerji oranı yoğunluğu"dur: bir sistemin birim kütlesinden saniyede ne kadar serbest enerji geçtiği. Chaisson'a göre bu değer yıldızlardan bitkilere, hayvanlardan toplumlara doğru yükselir ve karmaşıklığın artışını sayısal olarak izlemeye yarar. Ardından Steven Dick, kozmik evrim fikrinin tarihini ve kültüre etkisini anlatır; bu fikir ciddiye alınırsa insanlığın geleceği için hangi senaryoların ortaya çıktığını tartışır.

İkinci bölüm: Kültürel evrim. SETI topluluğuyla yakın çalışan antropolog Kathryn Denning, toplumların evrimini inceleyen alanın Dünya'da bile ne kadar tartışmalı olduğunu gösterir. Filozof Daniel Dennett, genlerin kültürdeki karşılığı sayılan "mem" kavramını savunur ve kültürün genlerden çok daha az kısıtlı olduğunu öne sürer. Psikolog Susan Blackmore ise memlerin denetimsiz kopyalanmasının yıkıcı, hatta yok edici olabileceği uyarısını yapar ve uygarlıkların hayatta kalması için alternatif bir Drake denklemi önerir. Howard Bloom evrimden türettiği "çok gezegenli olma zorunluluğunu", sistem kuramcısı John Smart da evreni bilgi işleyen, gelişen bir sistem olarak gören modelini tartışır.

Üçüncü bölüm: Kozmos ve kültür. Lupisella, kültürle evrenin birlikte evrildiği ve evrene değer kazandırdığı bir çerçeve önerir. Fizikçi Paul Davies yaşamı, zihni ve kültürü evrenin temel özellikleri arasında görür. Seth Shostak, Drake denklemindeki L teriminin, yani teknolojik bir uygarlığın sinyal yayarak geçirdiği sürenin, kısa bir kendini yok etme "darboğazı" atlatılırsa milyon yılı aşabileceğini savunur. Douglas Vakoch, kozmik evrim bilgisinin yıldızlararası mesajlarda ortak bir dil olup olamayacağını sorar. Tarihçi David Christian "büyük tarih" yaklaşımını, James Gardner "akıllı evren" görüşünü anlatır. Kitap iki eşleştirilmiş makaleyle kapanır: Dick, biyolojik zekânın yerini yapay zekâya bıraktığı bir "biyoloji sonrası evren" senaryosunu ele alır; JoAnn Palmeri ise gökbilimci Harlow Shapley'nin kozmik evrimi kamuoyuna ve kültüre nasıl taşıdığını inceler.

Editörlerin vardığı dört genel tema şunlardır: uzun vadeli kozmik bakış kültürü düşünmek için aydınlatıcıdır; kozmoloji kültürü derinden etkiler; kültürün kozmik evrimde beklenmedik bir önemi olabilir; daha geniş evrene yayılmak önemli, belki de hayati bir çabadır.

Editörler ve yazıldığı dönem

Steven J. Dick, Dünya dışı yaşam tartışmasının tarihi ve astrobiyoloji üzerine çok sayıda kitap yazmış bir gökbilimci ve bilim tarihçisidir; bu derlemeyi yayımladığında NASA'nın baş tarihçiliği görevinden ayrılmıştı. Mark Lupisella ise NASA Goddard'da çalışan bir mühendis ve bilim insanıdır. Giriş yazısı Mayıs 2009 tarihlidir.

Kitap, NASA Tarih Serisi'nin uzay uçuşlarının toplumsal etkisini inceleyen kitapları arasında yer alır. Editörler bu çalışmayı NASA'nın kuruluş yasasındaki bir göreve bağlar: havacılık ve uzay etkinliklerinin olası yararlarını ve sorunlarını uzun vadeli olarak incelemek. Aynı seride Douglas Vakoch'un editörlüğünü yaptığı Psychology of Space Exploration ve 1977 tarihli SETI raporu gibi, bilimin insani yönünü ele alan başka yayınlar da vardır.

Kitaptaki bilim: Ne kadarı yerleşik, ne kadarı tartışma?

Kitabı okurken iki tür içeriği ayırmak gerekir. Birincisi, evrenin fiziksel evrimidir: Büyük Patlama'dan sonra ilk yıldızların ve galaksilerin oluşması, yıldızların ağır elementleri üretmesi, gezegenlerin bu elementlerden doğması. Bu kısım gözlemlerle güçlü biçimde desteklenen yerleşik bilimdir. Chaisson'un bölümünde de vurgulandığı gibi bu süreçte galaksiler doğrudan yıldızlara "dönüşmez"; her aşama bir sonrakinin ortaya çıkabileceği ortamı hazırlar.

İkincisi, kültürün ve zekânın evrendeki yeri üzerine yapılan çıkarımlardır. Bunlar büyük ölçüde kuramsal ve spekülatiftir, çünkü elimizde tek bir örnek var: Dünya. Chaisson'un enerji oranı yoğunluğu, fizikte yerleşik bir yasa değil, karmaşıklığı ölçmek için önerilmiş bir yaklaşımdır. Bu ölçüye göre Güneş, bir saksı bitkisinden yaklaşık yüz kat daha düşük değer alır; çünkü ölçülen toplam enerji değil, birim kütleden birim zamanda geçen enerjidir. Mem kavramı da kültürel evrimi açıklamak için kullanılan modellerden biridir ve sosyal bilimlerde tartışılmaya devam eder; Denning'in bölümü bu tartışmanın zorluklarını açıkça gösterir.

Kitabın uzay bilimine en doğrudan bağlandığı yer Drake denklemidir. Shostak'ın bölümündeki hesap, SETI'nin neden zor bir iş olduğunu somutlaştırır: On yıl boyunca bin kadar yıldızı tarayan Phoenix Projesi'nin bir sinyal yakalayabilmesi için, iyimser varsayımlarla bile, uygarlıkların ortalama yüz milyon yıl mertebesinde yayın yapması gerekirdi. Bizim kendi "L" değerimiz, güçlü radyo yayınlarına başladığımız İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana yalnızca birkaç on yıldır. Bu hesap, Fermi paradoksu tartışmasının da merkezindedir.

Dick'in biyoloji sonrası evren fikri ise doğrudan bir SETI stratejisi sorusu doğurur: Uzun ömürlü uygarlıklar yapay zekâya geçtiyse, aradığımız sinyaller biyolojik varlıklardan değil makinelerden gelebilir. Dick'e göre bunun için uygarlıkların milyonlarca yıl yaşaması gerekmez; bilgisayar çağına girdikten sonra birkaç yüz ya da birkaç bin yıl yaşamaları yeterli olabilir. Bugün Dünya dışında yaşama dair doğrulanmış bir kanıt yoktur; kitaptaki bu senaryolar, gözlemle sınanabilecek öngörülerden çok düşünce deneyleri olarak okunmalıdır.

Etkisi

Kitap, kozmik evrim, astrobiyoloji ve kültürel evrim alanlarını tek bir ciltte bir araya getiren erken örneklerden biri olarak önemlidir. Dennett, Blackmore, Davies ve Shostak gibi kendi alanlarında tanınmış isimleri aynı soru etrafında toplar. Dick'in makalesinde anılan Olaf Stapledon romanları ya da Arthur C. Clarke'ın Çocukluğun Sonu gibi bilimkurgu eserleri, kitabın bilimle edebiyat arasında kurduğu köprüyü de gösterir. Kitabın aldığı bir ödüle dair doğrulayabildiğimiz bir kayıt yoktur. Türkçeye çevrilmemiştir.

Uyarlamaları

Bir makale derlemesi olduğu için filme ya da diziye uyarlanmamıştır. Kozmik evrimi geniş kitleye anlatan görsel yapımlar arasında Carl Sagan'ın Kozmos belgesel dizisi, kitabın temalarına en yakın örnektir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, SETI, astrobiyoloji ve bilim felsefesiyle ilgilenen, İngilizce akademik metin okuyabilen okurlar içindir. Bölümlerin dili ve yoğunluğu yazara göre değişir; bazıları denklemler ve grafikler içerir, bazıları felsefi bir deneme gibi okunur. Her bölüm kendi içinde tamamlandığı için sırayla okumak zorunlu değildir.

• Genel çerçeve için: Editörlerin girişi ve Dick'in kozmik evrim tarihini anlatan ikinci bölümü.
• SETI meraklıları için: Shostak'ın L üzerine bölümü ve Vakoch'un yıldızlararası mesajlar bölümü.
• Felsefe ve kültür için: Dennett ve Blackmore'un mem üzerine bölümleri.
• Bilim tarihi için: Palmeri'nin Shapley bölümü.

Kitap NASA'nın sitesinde ücretsiz olarak indirilebilir.