Artemis (Andy Weir): konusu, Ay şehrinin bilimi ve okuma rehberi

Artemis, Andy Weir'in 14 Kasım 2017'de Crown Publishing Group'tan çıkan ikinci romanıdır. İlk kitabı Marslı'dan farklı olarak Mars'ta mahsur kalmış bir astronotu değil, 2080'lerin sonunda Ay'daki ilk ve tek kentte yaşayan bir kaçakçıyı anlatır. Kitap bir soygun hikâyesidir ama arka planında bir şehrin nasıl işlediği sorusu vardır: havası, enerjisi, parası ve hukuku.

Kitap ne anlatıyor?

Hikâyenin kahramanı Jasmine "Jazz" Bashara'dır. Artemis'te hamallık yapan ve yasadışı eşya taşıyan genç bir kadındır. Şehirdeki yaşam pahalıdır ve Jazz hamallık ile kaçakçılık arasında geçinmeye çalışır. Kendisine önerilen yüksek ücretli bir işi kabul eder. Bu iş, kendi dar çevresinin ötesine geçen ve şehrin yönetimini ilgilendiren bir olaylar zincirini başlatır.

Roman birinci tekil kişi ağzından, esprili ve alaycı bir dille anlatılır. Weir burada bir bilim insanı ya da astronot değil, sıradan bir Ay sakinini anlatıcı seçmiştir. Bu tercih, kitaba Marslı'nın hayatta kalma gerilimi yerine daha çok bir kent romanı havası verir. Okur Ay'ı bir bilim görevi olarak değil, insanların para kazandığı, kaçakçılık yaptığı ve birbirine yardım ettiği bir yerleşim olarak tanır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Jazz, Norveçli zengin iş insanı Trond Landvik'ten çok yüksek bir ücretle bir sabotaj işi alır. Hedef, Sanchez Aluminum şirketinin harvester denen madencilik makineleridir; şirketin şehrin oksijen tedariki için de bir sözleşmesi vardır. Jazz, ödünç aldığı ekipmanla birkaç makineyi yok etmeyi başarır. Ancak işin tamamlanmasının ardından Trond'un öldürüldüğünü öğrenir ve kendini büyük bir tehlikenin içinde bulur.

Olayların peşine düşen Jazz, Jin Chu adlı gizemli bir ortakla karşılaşır; bu kişinin taşıdığı çantada "ZAFO" yazar. ZAFO, "Zero Attenuation Fiber Optic" yani sıfır zayıflamalı fiber optik kablo anlamına gelir: sinyali yinelemeye gerek kalmadan çok uzak mesafelere kayıpsız taşıyan devrim niteliğinde bir teknoloji. Üretimi düşük çekim gerektirdiği için Artemis bu iş için biçilmiş kaftandır ve şehrin ekonomisini kökten değiştirebilir. Jazz, olayın arkasında Brezilya merkezli suç örgütü O Palácio'nun bulunduğunu fark eder: örgüt, şehrin denetimini ele geçirmek istemektedir. Böylece Trond'un ölümü, basit bir sabotaj işinin aslında bütün kenti ilgilendiren bir güç mücadelesinin parçası olduğunu gösterir ve Jazz'ın seçenekleri hızla daralır.

Hikâyede öne çıkan diğer kişiler şunlardır: şehrin Kanadalı güvenlik şefi Rudy DuBois, uzay yürüyüşü loncasından eski rakibi, sonra müttefiki Dale Shapiro, ZAFO teknolojisini inceleyen Ukraynalı bilim insanı Martin Svoboda, şehrin kurucusu ve yöneticisi Fidelis Ngugi, eski bir ABD deniz piyadesi olan uzay yürüyüşü eğitmeni Bob Lewis ve Kenyalı muhabir ve kaçakçılık ortağı Kelvin Otieno.

Finalde Jazz, suç örgütünün şehri ele geçirmesini önlemek için Sanchez ergitme tesisini yok eder. Ancak bu eylem beklenmedik bir yan etki doğurur: kloroform şehrin hava dolaşımına karışır. Böylece kahramanımızın kendi çıkarıyla başlayan işi, tüm kentin güvenliğini ilgilendiren bir krize dönüşür. Kitabın bundan sonrasını ve hesaplaşmanın ayrıntılarını burada anlatmıyoruz; roman suç, bilim ve şehir yönetimi arasındaki bu sıkışmışlıkla sonlanır.

Yazar ve yazıldığı dönem

Andy Weir, 16 Haziran 1972'de Kaliforniya'nın Davis kentinde doğdu. Babası Lawrence Livermore Ulusal Laboratuvarı'nda fizikçi, annesi elektrik mühendisiydi. Weir 15 yaşında Sandia Ulusal Laboratuvarları için program yazmaya başladı; sonraki yıllarda AOL, Palm, MobileIron ve Blizzard Entertainment gibi şirketlerde yazılım mühendisliği yaptı. Yazarın kendi sitesi de onun yaklaşık yirmi yıllık bir yazılım mühendisliği kariyerinden sonra yazarlığa geçtiğini belirtir.

İlk romanı Marslı'yı 2011'de kendi sitesinde ücretsiz bölümler halinde yayımladı. Okurların isteğiyle Amazon Kindle'da 99 sentten satışa çıkardı; kitap çok satanlar arasına girince bir edebiyat ajansı aracılığıyla Crown ile anlaşma yapıldı. Basılı sürüm 2014'te New York Times çok satanlar listesine 12. sıradan girdi. Weir 2016'da John W. Campbell En İyi Yeni Yazar Ödülü'nü aldı. Artemis bu başarının ardından, 2017'de geldi. Yazarın sonraki romanı Project Hail Mary (2021) için Kurtuluş Projesi sayfasına ve yazarın profiline (Andy Weir) bakabilirsiniz.

Kitaptaki bilim

Weir, Marslı'daki gibi burada da bilimsel ayrıntıya önem verir. Romanın içinde anortit toplama, uzay yürüyüşleri (EVA) ve düşük çekimin hareketi nasıl etkilediği gibi konular yer alır. Bunları Ay'ın gerçek koşullarıyla karşılaştırmak mümkündür.

Önce çekim. NASA'ya göre Ay'ın yüzey çekimi Dünya'nınkinin altıda biridir. Bu, hem insanların yürürken zıplayarak ilerlemesine hem de ağır nesnelerin kolayca taşınmasına olanak verir. Uzun süre kalacak insanlar için düşük çekimin vücuda etkileri ise ayrı bir araştırma konusudur (uzayın insan bedenine etkileri için Uzay insan vücudunu nasıl değiştirir? yazımıza bakın).

Ay'ın yüzeyi, NASA'nın tarifiyle, "regolit" denen kömür grisi, tozlu ve kayalık bir enkazla kaplıdır. Kabukta oksijen, silisyum, magnezyum, demir, kalsiyum ve alüminyum bulunur. Ay yüksek bölgelerindeki kayaçlar alüminyum oksit bakımından zengindir ve bu kayaçlarda baskın mineral anortittir; bu kalsiyumca zengin plajiyoklas mineralidir. Regolitin kütlece yüzde 41-45'i oksijendir. Bu yüzden romanın temel kurgusu, yani Ay toprağından alüminyum ve oksijen elde etmek, gerçek bilime dayanır. Bu fikir, mühendislerin "yerinde kaynak kullanımı" (ISRU) dediği yaklaşımın tam kendisidir.

Ay toprağı ise sandığınızdan tehlikelidir: parçacıklar keskin ve çok yapışkandır, giysi ve ekipmana tutunur, solunduğunda solunum, sinir ve damar sistemlerine zarar verme riski taşır. Weir'in kitabında makinelerin ve giysilerin sürekli bakım istemesi bu gerçeğin edebi karşılığıdır.

Sıcaklık da önemlidir. Güneş alan yüzey yaklaşık 127 °C'ye çıkarken, gölgedeki bölgeler yaklaşık -173 °C'ye iner. Ay'ın atmosferi ise yalnızca çok ince bir "dış katman" (ekzosfer) olup solunamaz. NASA, Ay'ın kutuplarındaki kalıcı gölgeli bölgelerde yüksek miktarda su buzu bulunduğunu doğrulamıştır. Bu bilgi bugünkü Ay planlarının merkezindedir: NASA, Artemis programında Ay'ın güney kutbu yakınında bir "Ay Üssü" kurmayı hedefler.

Kitabın adı bugünkü uzay gündemiyle de örtüşüyor. NASA'nın verdiği bilgiye göre Artemis II Nisan 2026'da Ay çevresinde yaklaşık 10 günlük bir yolculuğa çıktı; Artemis III'ün 2027'de alçak Dünya yörüngesinde buluşma ve kenetlenme denemesi yapması, Artemis IV'ün ise 2028'de ilk insanlı iniş olması planlanıyor. Programın ayrıntıları için Ay'a yolculuklar sayfasına bakabilirsiniz. Kitaptaki şehrin kaderi kurgudur; gerçek Ay yerleşimi ise ancak bu planlarla başlıyor.

Etkisi ve ödülleri

Artemis ticari olarak başarılı oldu. New York Times çok satanlar listesine Aralık 2017'de 6. sıradan girdi, listede 4. sıraya kadar çıktı ve dokuz hafta kaldı. Los Angeles Times ciltli kurgu listesinde 1. oldu, Locus dergisinin çok satanlar listesinde Mart 2018'de zirveye çıktı. Kitap 2018 Dragon Ödülü'nde En İyi Bilimkurgu Romanı seçildi ve Prometheus Ödülü'nde finalist oldu. İbranice çevirisi 2019'da Geffen Ödülü'nü kazandı.

Eleştiriler karışıktı. Kitap "bilimkurgu meraklılarını memnun eden" bir roman olarak övüldü; öte yandan yazar N. K. Jemisin, kitabın modern soygun anlatılarının temel öğelerinden yoksun olduğunu, yani yetenekli bir ekibin ya da sürpriz olay örgüsü dönüşlerinin bulunmadığını belirtti.

Sesli kitabı Amazon tarafından yayımlandı ve oyuncu Rosario Dawson tarafından seslendirildi.

Uyarlamaları

Film hakları, kitap çıkmadan önce, Mayıs 2017'de 20th Century Fox ve New Regency tarafından satın alındı. Eylül 2017'de Phil Lord ve Christopher Miller'ın yönetmen olarak seçildiği duyuruldu; ikili projeyi yönetmeyi sürdürmek istediklerini belirtti. Lord ve Miller, Weir'in bir başka romanı olan Project Hail Mary'nin 2026 tarihli filminin de yönetmenidir (ayrıntı: Kurtuluş Projesi). Artemis uyarlaması için doğrulanmış bir vizyon tarihi bulunmadığından sitemizde bir film sayfası yoktur. Weir'in Marslı romanından uyarlanan Ridley Scott filmi için Marslı (The Martian) sayfasına bakabilirsiniz.

Karakterleri

• Jazz Bashara kimdir? Artemis'in Ay'daki kaçakçı anlatıcısı

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Artemis, bilimkurguyu sevip gezegen yerleşimlerinin ekonomisi ve sosyolojisi hakkında düşünmeyi seven okurlar için uygundur. Dilinin hafif ve esprili olması sayesinde tür için yeni olan okurlara da rahatça önerilebilir. Roman bağımsız bir hikâyedir; Marslı'yı okumuş olmak gerekmez.

Weir'in kitaplarını okuma sırası için en doğrusu yayın sırasıdır: önce Marslı (2011 çevrim içi, 2014 basılı), sonra Artemis (2017), ardından Kurtuluş Projesi (2021). Ay'daki yaşam üzerine başka bir bakış isterseniz Robert A. Heinlein'ın Ay Zalim Bir Sevgilidir romanını, Ay'ın bilimsel yönü için ise Ay ve Ay'ın yüzeyi sayfalarımızı öneririz. Heinlein'ın gençlik romanlarından Kızıl Gezegen ise Mars kolonisi üzerinden benzer bir "şirket mi, yerleşimci mi" sorusunu daha eski bir dönemde sorar.