Jazz Bashara kimdir? Artemis'in Ay'daki kaçakçı anlatıcısı

Jazz Bashara kimdir? Jazz (asıl adıyla Jasmine) Bashara, Andy Weir'in 2017 tarihli bilimkurgu romanı Artemis'in kahramanı ve anlatıcısıdır. 2080'lerin sonunda, Ay'daki ilk ve tek şehir olan Artemis'te yaşayan genç bir kadındır: gündüz yük taşıyan bir kuryedir, gerçekte ise şehre kaçak mal sokup çıkaran yarı zamanlı bir kaçakçıdır. Roman, onun ücret karşılığı bir sabotaj işini kabul etmesiyle başlayan olaylar zincirini kendi ağzından anlatır.

Weir daha önce Marslı'daki Mark Watney ile okurun karşısına zeki, esprili ve bilimle sorun çözen bir adam çıkarmıştı. Jazz bu kalıbın farklı bir uygulamasıdır: bilim ve mühendislik merakı bu kez bir astronotun değil, şehrin kıyısında geçinen bir kuryenin elindedir. Bu yazıda Jazz'ın kim olduğunu, romandaki yerini, sesini ve çevresindeki bilimi anlatıyoruz.

Hangi eserlerde geçer?

Jazz yalnızca tek eserde, Artemis romanında yer alır. Kitap, Crown Publishing tarafından 14 Kasım 2017'de yayımlandı; Aralık 2017'de New York Times çok satanlar listesine altıncı sıradan girdi, dokuz hafta listede kaldı ve en yüksek dördüncü sıraya çıktı. Weir, kitabın karşılanışı yüzünden devam romanı yazmamaya karar verdiğini belirtmiştir; yani Jazz, bugün için tek kitaplık bir karakterdir.

Yazarın kendisi için Andy Weir sayfamıza bakabilirsiniz. Weir'in ilk ünlü romanı Marslı'yı önce internette kendi yayımlamış, sonra 2014'te Crown aracılığıyla büyük yayıncılığa geçmiş, kitap 2015'te sinemaya uyarlanmıştı (Marslı (The Martian)). Artemis, bu başarının ardından gelen ikinci romandır. Kahramanın romanlarla ilişkisi yalnızca bu kadar değildir: Weir sonraki romanı Kurtuluş Projesi'nde (Project Hail Mary) yine bilimle sorun çözen bir kahramana dönmüştür.

Hikâyedeki yeri

Jazz, Ay'daki pahalı yaşamda ayakta kalmaya çalışan bir kuryedir. Babası Ammar Bashara, Artemis'te çalışan Müslüman bir kaynakçıdır; baba kızın başına buyruk yaşamını onaylamaz ve ikisi arasında soğukluk vardır. Buna rağmen Jazz, işleri için zaman zaman babasının aletlerine başvurur. Bu aile gerilimi, romandaki hızlı macera temposunun arasına serpiştirilmiş en insani katmandır.

Olay örgüsü, düzenli müşterilerinden zengin işadamı Trond Landvik'in Jazz'a bir iş teklif etmesiyle başlar: Ay'da alüminyum üreten bir şirketin, Sanchez Aluminum'un, anortit toplayan makinelerine zarar vermek. Kaçakçılık yeteneği Jazz'ı bu işe uygun kılar, ama iş kısa sürede kontrolden çıkar. Romanda kısa sürede organize suç, bir cinayet soruşturması ve şehrin güvenliğini ilgilendiren bir tehdit devreye girer. Yan karakterler arasında Ukraynalı ESA bilimcisi Martin Svoboda, Kanadalı güvenlik şefi Rudy DuBois, uzay yürüyüşü eğitmeni Dale Shapiro, şehir yöneticisi Fidelis Ngugi ve Kenyalı kaçakçılık ortağı Kelvin Otieno bulunur.

Jazz'ın bir kahraman olarak ilginç yanı, kusurlu olmasıdır: yasa dışı işlere bulaşmış, parayla başı dertte bir kuryedir. Roman da bir uzay keşfinden çok, bir kapari (soygun) kurgusunun Ay'a taşınması gibi okunur.

Hikâyenin sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Jazz sabotaj işini başarıyla tamamlar; ama işi veren Trond öldürülmüş bulunur ve Jazz, Brezilyalı bir suç örgütünün planının içine çekildiğini fark eder. Örgütün peşinde olduğu şey, neredeyse kayıpsız bir kablo teknolojisi olan "ZAFO"dur ve bu teknolojinin kontrolü Artemis'in geleceğini etkileyecek niteliktedir. Jazz, örgütün şehri ele geçirmesini engeller. Ancak yaptıkları nedeniyle Dünya'ya sınır dışı edilmenin eşiğine gelir; sonunda yetkililerle pazarlık ederek Ay'da kalmayı ve şehirde "yetkili kaçakçı" konumunda çalışmayı kabul ettirir. Yani macera, suçlunun kurala bağlanarak sisteme dahil edilmesiyle kapanır.

Canlandıranlar

Jazz için bugüne kadar çekilmiş bir film ya da dizi yoktur. 20th Century Fox ve New Regency, roman çıkmadan önce, Mayıs 2017'de film haklarını satın aldı; yönetmen olarak Phil Lord ve Christopher Miller Eylül 2017'de duyuruldu, senaryoyu Geneva Robertson-Dworet'in yazdığı Temmuz 2018'de açıklandı. Ancak proje yıllarca hayata geçmedi; Lord ve Miller bunun yerine Weir'in başka romanı Project Hail Mary'yi sinemaya uyarladı ve o filmin tanıtımı sırasında Artemis'i yönetmeyi hâlâ planladıklarını söylediler. Bu yazı yazılırken filmin çekimine dair kesin bir bilgi yoktur.

Karakterin sesi ise sesli kitapla duyuldu: Artemis'in sesli kitabını oyuncu Rosario Dawson seslendirdi. Bu nedenle Jazz'ın "ses"i çoğu dinleyici için Dawson'ın yorumuyla özdeşleşmiştir.

Karakterin arkasındaki bilim: Ay'da bir şehir mümkün mü?

Jazz'ın dünyası, Weir'in Marslı'daki titizliğini Ay'a taşıyan ayrıntılara dayanır. Birkaç temel olgu, romanın neden bu kadar "Ay'a özgü" hissettirdiğini açıklar.

• Yerçekimi: Ay'ın yüzey yerçekimi yaklaşık 1,622 m/s²'dir; bu, Dünya'nınkinin kabaca altıda biri demektir. Jazz'ın şehrinde hareket, taşıma ve alet kullanımı bu yüzden Dünya'dakinden farklıdır.
• Ay günü: Ay kendi etrafında Dünya'yı gören yüzü hep aynı olacak biçimde döner; Güneş'e göre bir Ay günü 29,5 Dünya günü kadar sürer (yaklaşık 29 gün 12 saat). Bu, yüzeydeki gece-gündüz döngüsünü uzun ve zorlu kılar.
• Sıcaklık ve boşluk: Yüzey sıcaklığı güneşli bölgelerde yaklaşık 120 °C'ye kadar çıkar, gölgelerde -171 °C'ye iner; kalıcı gölgeli kutup kraterlerinde değerler çok daha düşüktür. Atmosfer sayılabilecek tek şey, vakuma yakın son derece ince bir ekzosferdir.
• Işınım: Ay yüzeyinde gündüz ölçülen ortalama doz günde yaklaşık 1,369 milisievert'tir. Bu, Uluslararası Uzay İstasyonu'ndakinin kabaca 2,6 katı, Dünya yüzeyindekinin yaklaşık 200 katıdır. Bu yüzden gerçek bir Ay üssünde koruma ve yer altı/regolit kalkanı tartışmaları önemlidir.

Romanın ekonomisini kuran fikir de bilimsel dayanaklara sahiptir. Ay regolitinin ağırlıkça yaklaşık yüzde 45'i oksijendir; Ay'ın yaylalarında alüminyum ağırlıkça yüzde 10-18 arasındadır ve bu alüminyum başlıca anortit adlı mineralde (kalsiyum, alüminyum, silisyum ve oksijenden oluşan bir feldispat) bulunur. Romanın şirketlerinin anortit toplamasının nedeni budur. Regolitten oksijen çıkarmak için en az yirmi farklı yöntem önerilmiştir ve hepsi çok enerji ister: derlenen tahminlere göre bin ton oksijen için 2-4 megavat-yıl enerji gerekir. Yani Ay'da "oksijen ve metal üretmek" fizikçilerin ciddiye aldığı bir fikirdir; Artemis'in şirketleri bunu bir sanayi hâline getirmiş bir gelecek varsayar.

Bunun yanında bilinen bir Ay sorunu da hikâyede hissedilir: Ay tozu. Apollo astronotları tozun kullanılmış barut kokusuna benzer bir koku bıraktığını anlatmıştır ve regolit silis camı içeren ince bir topraktır. Su ise kutuplardaki kalıcı gölgeli bölgelerde, regolit içinde küçük buz parçacıkları hâlinde bulunur; gerçek Ay üslerinin planlarında bu buz önemli bir hedeftir.

Öte yandan romandaki ZAFO kablosu kurgusaldır; gerçek bir teknolojiye karşılık gelmez. Aynı şekilde şehrin siyaseti, kaçakçılık ekonomisi ve suç örgütleri de Weir'in tasarımıdır. Bilimsel ayrıntının sağlam, toplumsal tasarımın ise bir macera kurgusu olduğunu söylemek doğru olur. İsim benzerliği yüzünden karıştırılmasın: romanın adı NASA'nın Ay'a dönüş programıyla aynıdır, ama ikisi birbirinden bağımsız şeylerdir; programın yolculuğunu Ay'a yolculuklar sayfasında bulabilirsiniz, Ay'ın yüzeyini ise Ay'ın yüzeyi sayfasında.

Kültürdeki etkisi ve eleştiriler

Artemis'in karşılanışı karışık oldu. Roman 2018 Dragon Ödülü'nde "en iyi bilimkurgu romanı"nı kazandı ve aynı yıl Prometheus Ödülü'nün finalistleri arasına girdi; İbranice çevirisi de 2019'da Geffen Ödülü'nü aldı. Yine de eleştirmenlerin görüşleri bölündü. N. K. Jemisin New York Times'taki yazısında kitabın günümüz soygun anlatılarının temel öğelerinden yoksun olduğunu savundu. Salon, kitabı beyaz perdeye uygun bir bilimkurgu "eğlencesi" olarak niteledi. Locus dergisinde Adrienne Martini dünya kurgusunu ve karakterleri beğenirken oyun içindeki risklerin biraz hafif kaldığını belirtti; aynı dergide Amy Goldschlager ise romanı Weir'in önceki işlerinin beklentisini karşılamayan, "hoş ama yeterince inandırıcı olmayan" bir kapari olarak yorumladı.

Eleştirilerin ortak noktası, Marslı'daki heyecan ve bilimsel titizliğin aynı düzeyde yakalanamadığı yönündedir; bir eleştirmen romanı "Marslı'ya göre biraz daha kurgu, biraz daha az bilim" diye özetlemiştir.

Bütün bunlara rağmen Jazz, Ay'da geçen bilimkurguların özgün bir figürü olarak kalır: Ay'ı bir bilim insanının ya da askerin değil, orada yaşayıp para kazanmaya çalışan sıradan bir insanın gözünden anlatır. Bu yaklaşımı, Heinlein'ın Ay'daki koloniyi bir siyasal devrim çevresinde anlatan klasiği Ay Zalim Bir Sevgilidir ile karşılaştırmak da mümkündür. Weir'in Mars'ta bir tek insanın hayatta kalma mücadelesini anlattığı Mark Watney'i merak edenler için ise Mark Watney sayfamız vardır.

Kısacası Jazz Bashara, Ay'daki Artemis şehrinde yaşayan kaçakçı kurye ve Weir'in ikinci romanının anlatıcısıdır; onu tanımak, hem Weir'in Marslı sonrasındaki yazarlık tercihini hem de Ay'da kalıcı bir şehrin sahiden nasıl çalışabileceğine dair bilimsel soruları anlamanın bir yoludur.