Kerim Kerimov

Kerim Kerimov (14 Kasım 1917 – 29 Mart 2003), Sovyet uzay programının perde arkasındaki en etkili isimlerinden biri olan Azerbaycanlı mühendis ve Sovyet Ordusu korgeneralidir. 1957'de Sputnik 1'i yörüngeye gönderen ekipte yer aldı, Vostok programının Devlet Komisyonu'nda görev yaptı ve 1966'dan 1991'e kadar tam 25 yıl boyunca Pilotlu Uçuşlar Devlet Komisyonu'na başkanlık etti. Bu süre içinde Sovyet kozmonotları uçuşa hazır olduklarını ona bildirdi, inişten sonra raporlarını ona sundu. Buna karşın adı, kariyerinin büyük bölümünde devlet sırrı olarak saklandı.

Bakü'den Katyuşa fabrikalarına: ilk yıllar

Kerimov, 14 Kasım 1917'de Bakü'de, bir mühendis-teknoloğun ailesinde dünyaya geldi. 1936-1939 yılları arasında Novoçerkassk Sanayi Enstitüsü'nün enerji fakültesinde okudu, ardından 1942'de Azerbaycan Sanayi Enstitüsü'nden mezun oldu. Eğitimini Dzerjinski Topçu Akademisi'nde sürdürdü ve 1943'ün sonunda burayı da tamamladı.

İkinci Dünya Savaşı yıllarında Moskova'daki sanayi tesislerinde, tarihe "Katyuşa" adıyla geçen roket atarların ve mühimmatlarının muayene ve kabul işlerinde çalıştı. Bu dönemdeki hizmeti 1945'te Kızıl Yıldız Nişanı ile ödüllendirildi.

Füzelerden uzaya

Savaşın ardından Kerimov'un yolu doğrudan roket teknolojisine çıktı. 1946'da başka roket uzmanlarıyla birlikte Almanya'ya, Nordhausen'e gönderildi; görevleri Alman V-2 balistik füzesi hakkında bilgi toplamaktı. Sonraki yirmi yılda SSCB Savunma Bakanlığı'nın merkez teşkilatında kıdemli mühendislikten başlayarak çeşitli kademelerde görev aldı ve Sovyet kıtalararası balistik füze programında çalıştı. 1950'de "Don" adlı radyo ölçüm sisteminin hayata geçirilmesine katkısıyla Stalin Ödülü'nü aldı.

1957'de Sputnik 1'i fırlatan ekipte yer aldı. Ardından Vostok programının Devlet Komisyonu'na Stratejik Roket Kuvvetleri'nin temsilcisi olarak katıldı. Bu program, 12 Nisan 1961'de Yuri Gagarin'i taşıyan Vostok 1 ile tarihteki ilk insanlı yörünge uçuşunu gerçekleştirdi. Kerimov, ilk insanlı uzay uçuşunun hazırlığındaki payı nedeniyle 1961'de Lenin Nişanı ile ödüllendirildi.

Eylül 1960'ta Savunma Bakanlığı'na bağlı Füze Silahları Ana Müdürlüğü'nde (GURVO) üst düzey bir göreve getirilmişti. 1964'te yeni kurulan Uzay Araçları Merkez Müdürlüğü'nün (TsUKOS) başına geçti. 1965-1974 arasında ise Genel Makine İmalatı Bakanlığı'nda roket ve uzay teknolojisinin geliştirilmesinden sorumlu ana müdürlüğü yönetti. Zenit keşif uydusu sisteminin hizmete sokulmasındaki rolü 1966'da ona Lenin Ödülü'nü kazandırdı.

Pilotlu Uçuşlar Devlet Komisyonu başkanı (1966-1991)

1966'da Sergey Korolyov'un ölümünün ardından Kerimov, Pilotlu Uçuşlar Devlet Komisyonu'nun başkanlığına atandı ve bu görevi 1991'e kadar sürdürdü. Komisyon, insanlı uzay araçlarının devlet adına kabulünden sorumluydu. Kerimov bu çeyrek yüzyıl boyunca hem insanlı uzay komplekslerinin hem de insansız gezegenlerarası istasyonların geliştirilmesini ve işletilmesini her aşamada denetledi. 1967'den itibaren yörüngeye giden bütün mürettebatı bizzat uğurladı.

Tarihin ilk otomatik kenetlenmesi

Başkanlığının ilk büyük başarısı 1967 sonbaharında geldi. 27 Ekim'de fırlatılan Kosmos 186 ile 30 Ekim'de fırlatılan Kosmos 188, ikinci aracın kalkışından yalnızca 62 dakika sonra yörüngede birleşti. İki insansız Soyuz 7K-OK aracının bu buluşması, uzay araştırmaları tarihinin tamamen otomatik ilk kenetlenmesi oldu; araçlar yaklaşık üç buçuk saat birbirine bağlı kaldı. Arama, yaklaşma ve kenetlenme işlemlerinin tamamını Kosmos 186'daki Igla sistemi kendiliğinden yürüttü. Kerimov bu başarının ardından korgeneralliğe terfi etti.

Zor yıllar: Soyuz 1 ve Soyuz 11

Başkanlığının ilk dönemi ağır sınavlarla da doluydu. Kosmos 133'ün kaybı, başarısız Soyuz deneme uçuşları ve insanlı programı on sekiz ay boyunca durduran Soyuz 1 faciası art arda yaşandı. Daha sonra Salyut 1 istasyonuna başarıyla geçen Soyuz 11 mürettebatı, atmosfere girişten önce hayatını kaybetti; Kerimov bu kazanın ardından Soyuz aracının yeniden tasarlanması sürecini yönetti. Bu yıllarda, tekrarlanan başarısızlıkları nedeniyle bazı etkili siyasetçilerin karşı çıktığı N1 roketi projesinin sürdürülmesini de savundu.

Salyut, Soyuz-Apollo ve Mir

1970'lerde Salyut uzay istasyonu dizisinin proje yöneticiliğini üstlendi. 1974'te komisyon başkanlığını sürdürürken TsNIIMash'te müdür yardımcılığına geçti; buradaki sorumlulukları Mir yörünge istasyonunun fırlatılması ve işletilmesiyle ilgili çalışmaları da kapsıyordu. 1975'te ABD ile Sovyetler Birliği'nin ortak uçuşu Soyuz-Apollo'nun hazırlık çalışmalarından da Kerimov sorumluydu. Başarılı yörünge istasyonu uçuşları 1979'da ona SSCB Devlet Ödülü'nü getirdi; çok modüllü Mir istasyonunun yaratılması ve bu istasyona yapılan uçuşlardaki payı ise 1987'de Sosyalist Emek Kahramanı unvanıyla ödüllendirildi.

"Adsız başkan": gizlilik perdesi

Kerimov'un uzay programındaki merkezi rolü, Sovyet gizlilik politikası yüzünden on yıllarca kamuoyundan saklandı. Fırlatmaların televizyon yayınlarında kameralar hep kozmonotlara çevrilirdi; kozmonotların rapor verdiği kişi ise ekranda ya yalnızca arkadan görünür ya da yalnızca sesiyle yer alırdı. Bu yüzden "adsız başkan" diye anıldı. Adı ancak yeniden yapılanma ve açıklık (glasnost) döneminde duyuldu: 7 Ağustos 1987'de Pravda gazetesinde ilk kez anıldı, aynı yaz Sovetskaya Rossiya gazetesi de onu okurlarına tanıttı.

Emeklilik, ödüller ve anılması

Kerimov 1991'de 74 yaşında emekliye ayrıldı, ancak Rusya'nın uzay uçuşları kontrol merkezinde danışman olarak çalışmayı sürdürdü. Sovyet uzay programının tarihini de anlattığı "Uzaya Giden Yol" adlı kitabını 1995'te Bakü'de Rusça olarak yayımladı. Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi'nin onursal üyeliğine seçildi.

Aldığı başlıca ödüller şunlar:

• Sosyalist Emek Kahramanı (1987)
• Stalin Ödülü (1950), Lenin Ödülü (1966) ve SSCB Devlet Ödülü (1979)
• İki Lenin Nişanı (1961, 1987) ve Kızıl Yıldız Nişanı (1945)
• Azerbaycan'ın Şöhret Nişanı (1994)
• Rusya'nın "Anavatana Hizmet" Nişanı, 4. derece (2001)

Kerimov 29 Mart 2003'te 85 yaşında Moskova'da hayatını kaybetti ve Vagankovo Mezarlığı'na defnedildi. Bakü'de okuduğu 8 numaralı okul ile Moskova'daki 1583 numaralı gimnazyum bugün onun adını taşıyor. Azerbaycan, doğumunun 90. yılı dolayısıyla 2007'de onun portresinin yer aldığı bir posta pulu çıkardı.

Verileri göster

1917	Bakü'de doğdu
1946	V-2 için Almanya'ya gönderildi
1957	Sputnik 1 ekibinde yer aldı
1964	TsUKOS'un başına geçti
1966	Devlet Komisyonu başkanı oldu
1967	İlk otomatik kenetlenme
1987	Adı Pravda'da açıklandı
1991	Emekliye ayrıldı

Neden önemli?

Kerimov, Sovyet insanlı uzay uçuşlarının en yoğun çeyrek yüzyılında, uzay araçlarının devlet kabulünü yapan ve her mürettebatı yola çıkaran komisyonun başındaydı. Sputnik ve Vostok günlerinden ilk otomatik kenetlenmeye, Salyut istasyonlarından Mir'e uzanan çizgi onun denetiminden geçti. Gizlilik nedeniyle adı uzun süre bilinmese de bugün Sovyet uzay programının kurucu isimlerinden biri olarak anılıyor; doğduğu Azerbaycan'da adı okullara verildi, portresi pullara basıldı.

Kısaca

• 1917'de Bakü'de doğdu; Azerbaycan Sanayi Enstitüsü ve Dzerjinski Topçu Akademisi'nde okudu.
• 1946'da V-2 füzesi hakkında bilgi toplamak için Almanya'ya gönderildi.
• Sputnik 1 ekibinde ve Vostok programının Devlet Komisyonu'nda yer aldı.
• 1966-1991 arasında Pilotlu Uçuşlar Devlet Komisyonu'na başkanlık etti.
• 1967'deki Kosmos 186-188 kenetlenmesi tarihin ilk tamamen otomatik kenetlenmesiydi.
• Adı ancak 1987'de Pravda'da açıklandı.