Sabit bin Kurra

Sabit bin Kurra (Türkçe kaynaklarda Sâbit bin Kurre olarak da yazılır), 9. yüzyılda Harran'da doğup Bağdat'ta çalışan bir matematikçi, gökbilimci, hekim ve çevirmendir. Batlamyus, Öklid, Arşimet ve Apollonios'un Yunanca eserlerini Arapçaya kazandırarak antik bilimin İslam dünyasına aktarılmasında büyük rol oynadı. Gökbilimde Batlamyus sistemini düzeltmeye çalışan ilk isimlerden biri sayılır; matematikte dost sayılar için bulduğu kural ve kaldıraç üzerine çalışmalarıyla tanınır. Ay'daki Thebit krateri onun adını taşır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Sabit bin Kurra, Yukarı Mezopotamya'daki Harran'da, bugünkü Şanlıurfa sınırları içinde doğdu; doğum yılı kaynaklarda 826 ya da 836 olarak geçer. Harran Sabiîleri denen topluluğa mensuptu; bu topluluk, gök cisimlerine saygıyı merkeze alan ve Helenistik kültürden beslenen eski bir inancı sürdürüyordu. Ana dili Süryaniceydi, Yunanca ve Arapçayı da akıcı biçimde konuşurdu.

Kaynaklara göre Harran'da sarraflık yaparken Bağdatlı bilgin Muhammed bin Musa ile tanıştı. Dil becerisi dikkat çekince Bağdat'a götürüldü ve Benî Musa kardeşlerin himayesinde eğitim aldı. Bu kardeşlerin çevresinde Yunan matematik metinlerinin çevirisine katıldı.

Kariyeri

Sabit, zamanla Bağdat'ın önde gelen bilginlerinden biri oldu. 892-902 arasında hüküm süren Abbasi halifesi Mutazıd'ın saray gökbilimcisi olarak çalıştı ve halifenin yakın dostu ve nedimi oldu. Türkçe kaynaklara göre Bağdat'ta bir çeviri okulu da kurdu. 19 Şubat 901'de Bağdat'ta öldü. Oğlu Sinan bin Sabit ve torunu İbrahim bin Sinan da tıp ve bilimde iz bırakan isimler oldu.

Çevirileri

• Pergeli Apollonios, Arşimet, Öklid ve Batlamyus'un eserlerini Yunancadan Arapçaya çevirdi; Batlamyus'un Coğrafya'sı da bunlar arasındadır.
• Öklid'in Elemanlar'ının Arapça çevirisini gözden geçirdi.
• İshak bin Huneyn'in Batlamyus'tan yaptığı Almagest çevirisini yeniden yazdı.
• Arşimet'in düzgün yedigenin çizimini anlatan bir eseri, Yunanca aslı kaybolduğu için yalnızca Sabit'in çevirisiyle günümüze ulaştı; bu çeviri 20. yüzyılda yeniden bulundu.

Astronomiye katkıları

Sabit bin Kurra, Batlamyus'un yer merkezli sistemini eleştirel gözle ele alan ve düzeltmeye çalışan ilk gökbilimcilerden biri kabul edilir. Güneş'in ve Ay'ın hareketlerini ve güneş saatlerinin kuramını, Batlamyus'un Gezegen Hipotezleri adlı eseriyle bağlantılı olarak inceledi; Güneş yılı üzerine De Anno Solis (Güneş Yılı Üzerine) adıyla bilinen bir eser yazdı.

Ekinoksların “titreşimi” (trepidasyon) kuramı genellikle ona atfedilir. Gece ile gündüzün eşit olduğu ekinoks noktaları yıldızlara göre yavaşça kayar; trepidasyon kuramı bu kaymanın hep aynı yönde değil, ileri geri salınarak gerçekleştiğini öne sürüyordu. Ancak bu fikir İskenderiyeli Theon tarafından daha önce de tanımlanmıştı; kuramın tamamen Sabit'e ait olmadığı bu yüzden vurgulanır.

Kopernik'e göre Sabit, yıldız yılının, yani Dünya'nın Güneş çevresindeki bir turunu uzak yıldızlara göre tamamlama süresinin 365 gün 6 saat 9 dakika 12 saniye olduğunu hesaplamıştır. Bu değer, bugün bilinen uzunluktan yalnızca 2 saniye kadar farklıdır.

Matematik ve mekanik

Dost sayılar, her birinin kendisi dışındaki bölenlerinin toplamı diğerine eşit olan sayı çiftleridir; en bilinen örnek 220 ile 284'tür. Sabit bu tür çiftleri bulmaya yarayan bir kural türetti ve ispatını ayrı bir incelemede verdi. Pisagor teoreminin genelleştirilmiş bir ispatını ortaya koydu, Öklid'in paralellik postulatı üzerine çalıştı, konik kesitleri ve Arşimet'in yöntemleriyle paraboloidin hacmini inceledi. Türkçe kaynaklara göre satranç problemlerinde permütasyon ve kombinasyon yöntemlerini de kullandı.

Statiğin, yani dengedeki cisimleri inceleyen mekanik dalının kurucularından sayılır. Latincede Liber Karatonis adıyla bilinen eserinde kaldıraç yasasının bir ispatını verdi; eşit kollu terazi ve kantar üzerine de yazdı. Aristoteles'in her cismin “doğal bir yeri” olduğu görüşünü reddetti; yukarı ve aşağı doğru hareketin ikisinin de ağırlıktan kaynaklandığını savundu. Geometrinin hareket kavramını da içermesi gerektiğini düşünüyordu.

Hekimliği

Döneminin tanınmış hekimlerinden biriydi. Eẕ-Ẕahîre fî İlmi't-Tıb (Tıp Bilgisinin Hazinesi) gibi genel tıp kitaplarının yanı sıra göz hastalıkları, veteriner hekimliği ve kuş anatomisi üzerine eserler yazdı; Galen'in eserlerine yorumlar hazırladı.

Uzay ve astronomiye etkisi

Sabit bin Kurra'nın gökbilime en kalıcı katkısı, Yunan astronomisinin temel metinlerini Arapçada güvenilir biçimde erişilebilir kılmasıdır. Almagest'in onun elinden geçen Arapça metni ve Batlamyus'u sorgulayan tavrı, sonraki kuşak İslam gökbilimcilerinin üzerinde çalıştığı zemini oluşturdu. Yıldız yılı değerinin yüzyıllar sonra Kopernik tarafından anılması da çalışmalarının Avrupa'ya ulaştığını gösterir.

Mirası

Bar Hebraeus ona yaklaşık 150 Arapça eser atfeder; Türkçe kaynaklar buna 16 Süryanice eseri de ekler. Bunlardan günümüze ancak on kadarı ulaşmıştır. Ay yüzeyindeki Thebit krateri ve sayılar kuramındaki “Sabit sayıları” (Thabit sayıları) onun adını taşır.

Bilmeye değer

• Batı'da Thebit, Thebith ya da Tebit adıyla bilinir.
• Bilim çevresine katılmadan önce Harran'da sarraflık yaptığı anlatılır.
• Arşimet'in kayıp bir eseri yalnızca onun Arapça çevirisi sayesinde bilinir.
• Ana dili Arapça değil Süryaniceydi.
• Kopernik'in aktardığı yıldız yılı değeri, bugünkü değerden yalnızca 2 saniye kadar farklıdır.

Fotoğraf: Bodleian Libraries · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons