Kurt Vonnegut

Kurt Vonnegut kimdir?

Kurt Vonnegut (11 Kasım 1922, Indianapolis – 11 Nisan 2007, New York), hiciv ve kara mizahla yazdığı romanlarıyla tanınan ABD'li yazardır. Elli yıllık yazarlık hayatında on dört roman, üç öykü derlemesi, beş oyun ve beş kurgu dışı kitap yayımladı. En ünlü eseri, İkinci Dünya Savaşı'nda savaş esiri olarak yaşadığı Dresden bombardımanını, uzaylılar ve zamanda savrulan bir kahramanla birlikte anlattığı Slaughterhouse-Five (1969) romanıdır.

Vonnegut kendisine bilimkurgu yazarı denmesinden pek hoşlanmadı, ama kitapları türün en tanıdık öğeleriyle doludur: Tralfamadore gezegeninden gelen uzaylılar, Mars istilası, Satürn'ün uydusu Titan'a sürgün, otomasyonla işsiz kalmış bir toplum ve bütün dünya sularını donduran bir icat. Bu öğeleri teknolojiye, savaşa ve insanın kendi icatları karşısındaki sorumluluğuna dair keskin bir eleştiri için kullandı.

Hayatı

Vonnegut, Alman kökenli bir Amerikan ailesinin üç çocuğunun en küçüğü olarak Indianapolis'te doğdu. Babası ve dedesi mimardı. Ailenin refahı Büyük Buhran yıllarında dağıldı. Shortridge Lisesi'nde okul gazetesinin editörlerinden biriydi. 1940'ta Cornell Üniversitesi'ne girdi; babası ve atmosfer bilimci ağabeyi Bernard'ın "işe yarar" bir alan seçmesi konusundaki ısrarı üzerine biyokimya okudu, ama zamanının çoğunu üniversite gazetesi The Cornell Daily Sun'a ayırdı.

Ocak 1943'te okulu bırakıp ABD Ordusu'na gönüllü yazıldı. Ordunun eğitim programı kapsamında Carnegie Teknoloji Enstitüsü'nde ve Tennessee Üniversitesi'nde makine mühendisliği eğitimi aldı. 106. Piyade Tümeni'nde istihbarat keşif eri olarak Avrupa'ya gönderildi ve Aralık 1944'te Bulge Muharebesi'nde Almanlara esir düştü. Dresden'de bir mezbahada tutuldu. 13 Şubat 1945'te başlayan Müttefik yangın bombardımanında, yerin üç kat altındaki bir et deposuna sığınarak hayatta kaldı; bombardımanda yaklaşık 25.000 sivil öldü. Vonnegut ve diğer esirler, ardından enkazdan ceset çıkarmakla görevlendirildi. Bu deneyim, yazarlık hayatının merkezine yerleşti.

Savaştan sonra, 1 Eylül 1945'te çocukluk arkadaşı Jane Marie Cox ile evlendi. Chicago Üniversitesi'nde antropoloji okurken bir haber ajansında gece muhabirliği yaptı. Tezi kabul edilmediği için o zaman diploma alamadı; yüksek lisans derecesini 25 yıl sonra, üniversite Cat's Cradle romanını tez yerine kabul edince aldı. Ardından General Electric'in (GE) Schenectady'deki tanıtım bölümünde çalışmaya başladı. İlk öyküsü "Report on the Barnhouse Effect" 11 Şubat 1950'de Collier's dergisinde yayımlandı. 1951'in başında GE'den ayrılıp ailesiyle Cape Cod'a taşındı ve yalnızca yazarak geçinmeye çalıştı.

Uzun süre maddi sıkıntı çekti; 1960'ların ortasında yazmayı bırakmayı düşünürken Iowa Yazarlar Atölyesi'nden öğretmenlik teklifi aldı. 1967'de kazandığı Guggenheim bursuyla Dresden'e döndü. Ünlü olduktan sonra Harvard'da ve New York City College'da ders verdi. 1979'da fotoğrafçı Jill Krementz ile evlendi. 11 Nisan 2007'de, birkaç hafta önce evinde düşmesi sonucu oluşan beyin hasarı nedeniyle Manhattan'da 84 yaşında öldü.

Bilimkurgu eserleri ve önemi

Player Piano ve otomasyon

İlk romanı Player Piano (Otomatik Piyano, 1952), fabrika işçilerinin yerini makinelerin aldığı bir gelecekte geçer ve GE'ye benzeyen bir şirkette yaşananları anlatır. Kitapta EPICAC adlı yapay zekâlı bir süper bilgisayar da vardır. Vonnegut bu romanda George Orwell'ın Bin Dokuz Yüz Seksen Dört'ünden, Aldous Huxley'nin Cesur Yeni Dünya'sından ve matematikçi Norbert Wiener'in sibernetik (makinelerde ve canlılarda denetim ve iletişim bilimi) üzerine kitabından etkilendiğini söyledi. Romanın bir baskısı Utopia 14 adıyla, bir başkası bir bilimkurgu kitap kulübü tarafından basılınca Vonnegut bilimkurgu yazarı olarak anılmaya başladı. O dönemde edebiyat çevrelerinin küçümsediği türü savundu ve saygın bir yazarın aynı anda bir buzdolabının nasıl çalıştığını da anlayabileceğini vurguladı.

Titan'ın Sirenleri ve Tralfamadore

The Sirens of Titan (Titan'ın Sirenleri, 1959), canı sıkılan milyarder Malachi Constant'ın gözünden bir Mars istilasını anlatır. Constant, sonunda Satürn'ün uydusu Titan'a sürgün edilir. Romanın bir bölümü Merkür'de geçer. Kitapta insanlık tarihinin, bozulan gemileri için yedek parça bekleyen Tralfamadore'lu robot uzaylılar tarafından yönlendirildiği ortaya çıkar. Tralfamadore, sonraki birçok Vonnegut kitabında da karşımıza çıkan kurgusal bir gezegendir. Roman Hugo En İyi Roman ödülüne aday gösterildi, 1973'te de Japonya'nın Seiun ödülünü kazandı.

Cat's Cradle ve buz-dokuzu

Cat's Cradle (Kedi Beşiği, 1963), atom bombasının kurgusal babalarından Dr. Felix Hoenikker'in, oda sıcaklığında bile katı kalan ve dokunduğu bütün suyu kendine dönüştüren buz-dokuzu (ice-nine) adlı bir su biçimini icat etmesini anlatır. Romanın sonunda okyanuslar donar ve insanlığın çoğu yok olur. Hoenikker karakteri, ağabeyi Bernard'ın GE araştırma laboratuvarındaki amiri Irving Langmuir'den esinlenmiştir. Kitap da Hugo En İyi Roman ödülüne aday gösterildi.

Slaughterhouse-Five

Vonnegut'u ünlü yapan Slaughterhouse-Five (1969), tıpkı yazar gibi 1922'de doğan ve Dresden bombardımanından sağ çıkan Billy Pilgrim'in hikâyesidir. Billy zamanda serbestçe savrulur, hayatının farklı anlarını sırasız yaşar ve Tralfamadore'lu uzaylılar tarafından kaçırılır. Vietnam Savaşı yıllarında savaş karşıtı tavrıyla büyük ilgi gören roman, The New York Times çok satanlar listesinin zirvesine çıktı; Hugo ve Nebula en iyi roman ödüllerine aday gösterildi. George Roy Hill'in yönettiği 1972 tarihli film uyarlaması Cannes'da Jüri Ödülü'nü ve Hugo En İyi Dramatik Sunum ödülünü kazandı. Kitap, ABD'de en az 18 kez itiraz edildi ya da okul ve kurum kütüphanelerinden kaldırıldı; ABD Yüksek Mahkemesi Island Trees v. Pico davasında bir okul bölgesinin bu romanı da kapsayan yasağını anayasaya aykırı buldu.

Sonraki kitaplar

1985 tarihli Galápagos, küresel bir ekonomik çöküşün ardından Galapagos Adaları'nda geçer ve Charles Darwin'in evrim kuramından yola çıkarak büyük insan beyninin gerçekten bir avantaj olup olmadığını sorgular; John W. Campbell Memorial ödülüne aday oldu. Vonnegut'un birçok kitabında görünen Kilgore Trout, ucuz baskılı romanlarıyla hiç başarı kazanamamış bir bilimkurgu yazarıdır; adı bilimkurgu yazarı Theodore Sturgeon'dan esinlenmiştir ve eleştirmenler onu yazarın kendi alter egosu olarak da okur. Son romanı Timequake 1997'de çıktı.

Bilimle ilişkisi

Vonnegut'un bilime bakışı büyük ölçüde ailesinden ve GE yıllarından şekillendi. Ağabeyi Bernard Vonnegut, gümüş iyodürün bulut tohumlamada (yağmur ya da kar oluşumunu tetiklemek için bulutlara parçacık serpme) etkili biçimde kullanılabileceğini bulan atmosfer bilimcisiydi. Cat's Cradle'daki buz-dokuzunun anlatılış biçimi, Bernard'ın kendi icadını Kurt'e anlatışını hatırlatır. İlk öyküsü "Report on the Barnhouse Effect" de icadının silah olarak kullanılmasından korkan bir bilim insanını anlatır; Bernard da o yıllarda bulut tohumlama çalışmalarının askerî amaçlarla kullanılmasından aynı kaygıyı taşıyordu.

Bilim insanlarının etik sorumluluğu, Vonnegut'un en sık döndüğü konulardan biridir. 1969'da Amerikan Fizik Öğretmenleri Derneği'ne "Erdemli Fizikçi" başlıklı bir konuşma yaptı; ardından erdemli bilim insanını, silah üzerinde çalışmayı reddeden kişi olarak tanımladı. Teknolojinin insanı işsiz, amaçsız ve yalnız bırakma tehlikesi de ilk romanından son kitabına kadar eserlerinde sürekli işlendi.

Gökyüzünde de Vonnegut'un izi var. 25399 Vonnegut adlı asteroid onun onuruna adlandırıldı. Uluslararası Astronomi Birliği (IAU) 2017'de, Merkür'ün kuzey kutbu yakınındaki bir kratere, bir bölümü Merkür'de geçen The Sirens of Titan'ın yazarına atfen Vonnegut adını verdi. Arecibo Gözlemevi'nin radar verileri, bu kraterin hiç güneş görmeyen kalıcı gölgeli kısmında, muhtemelen su buzuna işaret eden parlak bir bölge bulunduğunu gösteriyor. Bölge, MESSENGER sondasının lazer altimetresiyle de incelendi.

Ödülleri

• 1960: Amerika Senaristler Birliği Ödülü (televizyon senaryosu "Auf Wiedersehen")
• Hugo En İyi Roman adaylıkları: The Sirens of Titan (1960), Cat's Cradle (1964), Slaughterhouse-Five (1970)
• 1970: Nebula En İyi Roman adaylığı (Slaughterhouse-Five)
• 1971: Drama Desk Ödülü (Happy Birthday, Wanda June oyunu)
• 1973: Seiun Ödülü, en iyi yabancı roman (The Sirens of Titan)
• 1973: Hugo En İyi Dramatik Sunum (Slaughterhouse-Five filmi)
• 1992: Amerikan Hümanist Derneği'nin Yılın Hümanisti ödülü
• 2009: Audie Ödülü (Armageddon in Retrospect, ölümünden sonra)
• 2015: Bilimkurgu ve Fantastik Onur Listesi'ne (Science Fiction and Fantasy Hall of Fame) ölümünden sonra alındı

Kitapları

• Titan'ın Sirenleri (Kurt Vonnegut): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1959)
• Mezbaha Beş (Kurt Vonnegut): özeti, zaman anlayışı ve okuma rehberi (1969)

Etkisi

Vonnegut, 1960'ların ve 1970'lerin karşı kültürünün romancısı olarak anılır. Kısa cümleleri, sohbet havasındaki dili ve karmaşık konuları yalın bir anlatımla aktarma becerisi, onu bilimkurguyu hiç okumayan bir kitleye de ulaştırdı. Uzaylıları ve uzay yolculuğunu insanın kendi yarattığı felaketlere ayna tutmak için kullanması, türün edebiyat dünyasında ciddiye alınmasına katkıda bulundu. H. G. Wells'i ve Jonathan Swift'i etkilendiği yazarlar arasında saydı. Amerikan Hümanist Derneği'nin onursal başkanlığını yaptı; God Bless You, Dr. Kevorkian adlı kitabındaki hayalî öbür dünya röportajlarında Isaac Asimov'u da konuşturdu.

Ölümünün ardından 2008'de Kurt Vonnegut Derneği kuruldu, Kasım 2010'da Indianapolis'te Kurt Vonnegut Müzesi ve Kütüphanesi açıldı; müze 2021'de edebî simge mekân ilan edildi. Romanları bugün ABD'de lise ve üniversite müfredatlarında okutuluyor ve sürekli yeni baskılarla okura ulaşıyor.