Mezbaha Beş (Kurt Vonnegut): özeti, zaman anlayışı ve okuma rehberi

Mezbaha Beş (özgün adı Slaughterhouse-Five, or The Children's Crusade), Kurt Vonnegut'un 31 Mart 1969'da yayımlanan romanıdır. Yazarın en çok okunan kitabı sayılır ve yarı otobiyografik, savaş karşıtı bir bilimkurgu olarak anılır. Kitap iki şeyi bir araya getirir: İkinci Dünya Savaşı'nda Dresden'in bombalanması ve zamanın bütün anlarını aynı anda gören dünya dışı bir uygarlık. Türkiye'de kitabın adı Mezbaha No 5 olarak da geçer.

Bu sayfada kitabı tanıtıyor, olay örgüsünü kendi cümlelerimizle özetliyor ve romandaki zaman anlayışını gerçek fizikle karşılaştırıyoruz. Kitaptan alıntı yapmıyoruz; yalnızca ana hatlar ve kitabın iyi bilinen yapısı anlatılıyor.

Kitap ne anlatıyor?

Romanın kahramanı Billy Pilgrim, hayatının anlarını sırayla değil, karışık biçimde yaşayan bir adamdır: çocukluğundan yaşlılığına kadar bütün bir hayatın içinde, kendi isteği dışında bir yerden öbürüne savrulur. Billy İkinci Dünya Savaşı'nda ABD ordusunda bir papaz yardımcısıdır; Almanlara esir düşer ve Dresden'in bombalanması sırasında esirlerin barındırıldığı bir yapıda, "Mezbaha Beş"te kalır. Savaştan sonraki hayatı ise sıradan bir optisyenin hayatıdır. Billy ayrıca Tralfamadore adlı bir gezegenin sakinleri tarafından kaçırıldığını söyler.

Kitabın yapısı olay örgüsü kadar önemlidir. Roman, "olanlar aşağı yukarı gerçekten yaşandı" diyen bir girişle açılır ve gerçekle kurgu arasındaki çizgiyi baştan bulanıklaştırır. Olaylar kronolojik sırayla değil, Billy'nin bilincinin sıçradığı sırayla gelir. Savaşın dehşetini düz bir anlatıyla vermek yerine, zamanın kopuk işleyişi içinde sunar. Kitabın tanınan bir refreni de vardır: ölümün ardından tekrarlanan kısa, kaderci bir söz. Bu söz metinde 106 kez geçer.

Roman savaşın yıkıcı etkisini, ölümün kaçınılmazlığını, ruhsal travmayı ve kaderci bir bakışla özgür irade arasındaki gerilimi işler; Hristiyan ahlakını da sorgular. Tralfamadorlular determinizmi benimseyen varlıklardır: onlara göre hiçbir şey değişemez. Billy'nin bu bakışı kendine mal etmesi, kitabın en tartışmalı noktasıdır: bu bir teselli mi, yoksa travmadan kaçış mı?

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, yazarın Dresden'i anlatmak için verdiği uzun mücadeleyi hatırlatan bir girişle başlar. Ardından Billy Pilgrim'in hayatı gelir. Billy gençken orduya katılır, bir papaz yardımcısı olarak savaşa gider ve Almanlara esir düşer. Esirler Dresden'e götürülür ve şehrin bombalanması sırasında "Mezbaha Beş" denen yapıda kalırlar. Billy hayatta kalır; yıkımın ortasında yaşamı sürdürmek, kitabın en ağır kısmını oluşturur.

Savaştan sonra Billy'nin hayatı dışarıdan bakıldığında sıradan görünür: optisyen olur, bir hayat kurar. Ama bu hayat, savaşın izleriyle yaşayan bir adamınkidir ve Billy kendi hayatında doğrusal ilerlemez; çocukluğu, esaret günleri ve yaşlılığı arasında kendiliğinden gidip gelir. Bir noktada Tralfamadore gezegeninin sakinleri tarafından kaçırıldığını anlatmaya başlar. Tralfamadorlular zamanı bir bütün olarak, bir dağ silsilesine bakar gibi görürler: her an her zaman vardır ve hiçbir şey değiştirilemez. Ölüm de onlar için bir son değil, yalnızca belirli bir andaki kötü bir durumdur; bu yüzden ölüm karşısında omuz silkerler.

Billy bu görüşü benimser. Savaş sonrası yıllarda başından geçenleri, zamanda sıçramalarını ve Tralfamadorlular'la ilişkisini açıkça anlatmaya başlar. Kitap, onun bu anlatımlarının ardından 1976'da suikasta uğrayarak öleceğini de bildirir; yani Billy'nin sonu bir sürpriz olarak değil, hayatının başka bir anı olarak okura sunulur. Bu yapı, Tralfamadorlular'ın zaman görüşünün roman biçimine dönüşmüş hâlidir: son, baştan bellidir ve kitabın değeri neyin olacağında değil, neyin nasıl yaşandığında yatar.

Kitabın ana fikri bu nedenle bir olay örgüsünden çok bir tutumdur. Dresden'de yaşananlar anlatılabilir bir şey değildir; yazar bunu kabul eder ve kitabı, anlatılamazı anlatmaya çalışan bir deneme olarak kurar. Tralfamadore bölümleri bu çabanın bir parçasıdır: gerçek bir karşılaşma olarak okunabilir, travmaya karşı kurulan bir sığınak olarak da. Roman, hangisinin doğru olduğuna karar verme yükünü okura bırakır. Kitabın bıraktığı duygu bir teselli değil, savaşın ve ölümün karşısında insanın küçüklüğüyle yüzleşmedir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Kurt Vonnegut 11 Kasım 1922'de Indianapolis'te doğdu, 11 Nisan 2007'de New York'ta öldü. Cornell Üniversitesi'ni 1943 ocağında bıraktı, 1943-1945 arasında ABD ordusunda görev yaptı. Aralık 1944'te Ardenler Muharebesi'nde esir düştü ve Dresden bombardımanını esirlerin barındırıldığı bir et deposunun mahzeninde atlattı. Donma nedeniyle Purple Heart madalyası aldı. Savaştan sonra Chicago Üniversitesi'nde antropoloji okudu, General Electric'te çalıştı ve ilk romanı Player Piano'yu 1952'de yayımladı.

Mezbaha Beş'in yazımı yaklaşık yirmi yıl sürdü. Roman, Vonnegut'un kendi deneyimine dayanır; ancak yazar, olayları aktarmak yerine bir kurmaca kurdu. Billy Pilgrim'in, Edward "Joe" Crone adlı bir askerden esinlenilerek yaratıldığı bilinir. Vonnegut kitapta, Dresden'in yıkımını anlatan bir kaynak olarak David Irving'in The Destruction of Dresden adlı kitabından da yararlandı; sonraki araştırmalar bu kitaptaki ölü sayısı tahminlerinin çok abartılı olduğunu ortaya koydu.

Dresden bombardımanı 13-15 Şubat 1945'te Kraliyet Hava Kuvvetleri ve ABD Hava Kuvvetleri uçaklarıyla yapıldı. Alman propagandası ölü sayısını 200.000 ve üzerine çıkarmıştı; 2010'da toplanan bir tarihçiler komisyonu ölü sayısını 22.700 ile 25.000 arasında hesapladı. Bombardımanın askerî gerekçesi hâlâ tartışılır: savunanlar şehrin ulaşım düğümü olduğunu söyler, eleştirenler stratejik değeri sınırlı bir kültür kentine yönelik ayrım gözetmeyen bir saldırı olduğunu savunur.

Kitaptaki bilim ve zaman anlayışı

Kitabın bilimsel yanı Tralfamadorlular'ın zaman anlayışıdır. Felsefede bu görüşe "ebedîcilik" (eternalism) ya da "blok evren" denir: geçmiş, şimdi ve gelecek aynı ölçüde gerçektir ve zamanın "akışı" bir yanılsamadır. Zaman burada uzayın dördüncü boyutu gibi ele alınır. Romandaki Tralfamadorlular, bu blokta her anı bir bütün olarak görebilen varlıklardır; insan ise bir an gördüğü için olayları sırayla yaşadığını sanır.

Bu fikrin gerçek fizikle bağı vardır, ama sınırlıdır. Özel görelilik, eşzamanlılığın göreli olduğunu gösterir: farklı gözlemciler hangi olayların "aynı anda" olduğu konusunda anlaşmaz. Bu nedenle bazı filozoflar evrensel bir "şimdi"nin fiziksel bir temeli olmadığını söyler. Hilary Putnam 1967'de özel göreliliğin ebedîciliği zorunlu kıldığını savundu. Karşı görüştekiler ise, ayrıcalıklı bir referans çerçevesi bulunduğunu söyleyerek mutlak eşzamanlılığı savunabileceklerini belirtir. Yani fizik bu soruyu kesin olarak çözmüş değil.

Billy'nin yaşadığı şeyin, yani kişinin kendi bilincini yaşamının başka noktalarına taşımasının fizikte karşılığı yoktur. Zaman genişlemesi gerçektir; hızlı hareket eden saatler yavaş işler, GPS uyduları bunu hesaba katmak zorundadır, ama bu etki bir kişiyi geçmişe götürmez. Gerçek bir zaman yolculuğu ancak kapalı zaman eğrileri gibi kuramsal kavramlarla tartışılır. Ayrıca blok evren görüşü, özgür iradenin olmadığını da otomatik olarak kanıtlamaz; bu, felsefenin ayrı bir tartışmasıdır.

Etkisi ve ödülleri

Kitap yayımlandığında Vonnegut'un ilk büyük çoksatanı oldu; New York Times çoksatanlar listesinde on altı hafta kaldı ve listenin dördüncü sırasına kadar çıktı. 1970'te hem Hugo hem de Nebula ödüllerinde aday gösterildi; ikisini de Ursula K. Le Guin'in Karanlığın Sol Eli kazandı. Time dergisinin 1923'ten bu yana yazılmış en iyi 100 İngilizce roman listesinde yer aldı. Savaş karşıtı en kalıcı romanlardan biri olarak sayılır.

Kitap aynı zamanda Amerika'da en sık hedef alınan kitaplardan biri oldu. Küfür, cinsel içerik ve dine aykırı bulunan fikirler gerekçesiyle okullardan kaldırılmak istendi: 1972'de Michigan'ın Rochester kentinde yasaklandı, 1973'te Kuzey Dakota'da kitapların yakıldığı bildirildi, 2024'te Tennessee ve Florida'daki bazı okullarda raflardan çekildi.

Türkçede kitap, Türkiye'deki Vikipedi sayfasına göre 1975 ile 2021 arasında dört farklı çeviriyle, E Yayınları, Dost Yayınları, April Yayıncılık ve Can Yayınları tarafından yayımlandı. Hangi baskının hangi çevirmene ait olduğunu doğrulayamadığımız için bu sayfada baskı künyesi vermiyoruz.

Uyarlamaları

Roman 1972'de George Roy Hill'in yönettiği bir filme uyarlandı. Film Cannes Film Festivali'nde Jüri Ödülü'nü, ayrıca Hugo ve Saturn ödüllerini kazandı; eleştirmenlerce beğenilmesine karşın gişede beklenen ilgiyi görmedi. Vonnegut filmi çok beğendi. Sitemizde bu filmin ayrı bir sayfası olmadığı için bağlantı veremiyoruz.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Mezbaha Beş, Vonnegut'un en iyi başlangıç kitabıdır: kısa, kolay okunur ve akılda kalır. Savaş romanı, bilimkurgu ve kara mizahı bir arada seven okur için uygundur. Ağır bir konuyu ele aldığını, yer yer rahatsız edici olabileceğini bilmekte fayda var. Bilimkurgunun "sert" ayrıntılarını arayan biri için ise romandaki bilim, felsefi bir çerçeve olarak kalır.

• Tür: savaş karşıtı roman, bilimkurgu, kara mizah.
• Uzunluk: ilk baskısı 190 sayfa; kısa bir roman.
• Devam: aynı yazarın daha eski bir bilimkurgusu, Tralfamadorlular'ı farklı bir bağlamda gösteren 1959 tarihli Titan'ın Sirenleri.