Cheradenine Zakalwe kimdir? Kültür'ün paralı asker ajanı

Cheradenine Zakalwe kimdir? Cheradenine Zakalwe, İskoç yazar Iain M. Banks'in Kültür serisindeki Silahların Kullanımı (Use of Weapons, 1990) romanının merkezindeki paralı askerdir. Kültür adlı gelişmiş, bolluk içindeki uygarlığın "Özel Durumlar" (Special Circumstances) birimi, daha az gelişmiş saydığı uygarlıkların işlerine karışmak istediğinde bu adamı devreye sokar. Zakalwe savaşları ve siyasi krizleri kendi lehine çevirmekte usta bir stratejisttir; ama kitabın asıl merak uyandıran yanı onun geçmişidir. Roman, "Zakalwe kim?" sorusunu kurgusunun merkezine koyar ve cevabı sayfa sayfa, zamanda geriye giderek verir.

Hangi eserlerde geçer?

Zakalwe, Iain M. Banks'in 1990'da Orbit yayınevinden çıkan Silahların Kullanımı romanının kahramanıdır. Banks, bilimkurgu kitaplarını "Iain M. Banks", bilimkurgu dışındaki romanlarını "Iain Banks" adıyla yayımlıyordu. İlk romanı The Wasp Factory 1984'te çıktı; Kültür serisi ise 1987'de Consider Phlebas ile başladı. Serinin on yapıtı şunlardır: Consider Phlebas (1987), The Player of Games (1988), Use of Weapons (1990), The State of the Art (1991), Excession (1996), Inversions (1998), Look to Windward (2000), Matter (2008), Surface Detail (2010) ve The Hydrogen Sonata (2012).

Hangi kitapla başlayacağınızı merak ediyorsanız Kültür serisi okuma sırası sayfası yol gösterir. Serinin daha rahat girilen kapıları Phlebas'ı Hatırla ve Oyunların Oyuncusu'dur. Zakalwe'in macerası ise ayrı bir kitapta geçtiği için ondan önce hangisini okuduğunuz fazla önemli olmaz.

Romanın yazım hikâyesi de ilginçtir. Banks, Kültür'ü ve Zakalwe'in öyküsünü ilk kitabı yayımlanmadan çok önce, 1974'te çok daha uzun ve karmaşık bir yapıyla yazmıştı. Yazar bu ilk taslağın yapısında "ölümcül bir kusur" gördü ve onu bir kenara bıraktı. Sonunda yazar arkadaşı Ken MacLeod'un önerileriyle, yapısı sadeleştirilmiş bir kurguyla romanı yeniden yazdı. MacLeod'un önerilerinden biri, emekli savaşçıyı yeniden göreve ikna etme fikri etrafında bir anlatı kurmaktı.

Hikâyedeki yeri

Roman iki ayrı zaman çizgisini dönüşümlü anlatır. Birinde bölümler sözcüklerle ("Bir", "İki"…) numaralanır ve olaylar ileri doğru akar. Ötekinde bölümler Roma rakamlarıyla geriye doğru sayılır ve okur Zakalwe'in yaşamında zamanda geriye gider. Kitabın başında bir giriş, sonunda bir kapanış bölümü vardır. Bu yapı yüzünden roman ilk okumada zor gelir, ikinci okumada ise başka bir kitap gibi okunur.

İleri akan çizgide Özel Durumlar ajanı Diziet Sma ve yanındaki drone Skaffen-Amtiskaw, emekliliğe çekilmiş Zakalwe'i yeni bir göreve ikna etmeye çalışır. Görev, yaşlı bir siyasetçi olan Beychae'nin işe katılmasıyla ilgilidir. Zakalwe bu işe girmek için bir şart koşar: Livueta adlı bir kadının bulunmasını ister. Geriye akan çizgi ise onun çocukluğuna iner; Livueta ve Darckense adlı iki kız kardeşin ve Elethiomel adında bir oğlanın aynı çevrede büyüdüğünü gösterir. Okur iki çizgiyi birlikte izledikçe, bu adamın neden savaşı bir iş hâline getirdiğini yavaş yavaş kavrar.

Özel Durumlar, Kültür'ün Temas (Contact) Bölümü'nün içindeki bir birimdir ve kendi gelişmişlik düzeyinin altındaki uygarlıklara müdahale eder. Zakalwe bu müdahalelerde Kültür'ün kirli işlerini yapan kişidir; kaynaklarda belirtildiği gibi karakter, Kültür'ün bu müdahalelerini sorgulayan biri olarak yazılmıştır.

Sonu anlatan bölüm

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

İki çizgi birleştiğinde, Zakalwe ile Elethiomel'in bir iç savaşta karşı orduların başında olduğu ortaya çıkar. Darckense bu çatışmanın içinde öldürülür; gerçek Zakalwe bunun ardından kendi canına kıymaya kalkışır. Romanın büyük sürprizi kimlikle ilgilidir: Kitap boyunca Zakalwe diye tanıdığımız adam aslında Elethiomel'dir ve o ad ona başkasından kalmıştır. Banks bu bilgiyi okurdan son ana kadar saklar. Geriye akan numaralama bu yüzden yalnızca bir biçim oyunu değil, sürprizin kurgusal taşıyıcısıdır.

Canlandıranlar

Zakalwe'i beyazperdede ya da televizyonda canlandıran bir oyuncu yok; kaynaklarda Silahların Kullanımı'nın bir film ya da dizi uyarlamasına dair bilgi bulunmuyor. Roman bir dönem çekilmemiş ama çekilmeyi hak eden yapıtlar arasında anıldı: The Register okurları 2011'de bu kitabı "çekilmemiş en iyi bilimkurgu filmi" seçti. Kültür serisinden ekrana yaklaşan proje ise başka bir kitaptır: Amazon Studios 2018'de Phlebas'ı Hatırla için dizi uyarlaması duyurdu, proje 2020'de iptal edildi; Şubat 2025'te ise Amazon MGM Studios'un Charles Yu'nun yazacağı yeni bir Phlebas'ı Hatırla dizisi geliştirdiği bildirildi.

Karakterin arkasındaki bilim ve etik

Zakalwe bilimsel bir olguyu değil, bilimkurgunun sevdiği bir etik soruyu taşır. Kültür, yapay zekâların da rol aldığı, kıtlığın aşıldığı bir toplumdur. Serideki "Akıllar" (Minds), uygarlığın planlamasını ve yönetimini üstlenen çok zeki yapay zekâlardır ve insanımsı türlerle birlikte yaşayan bu toplumun merkezindedir. Böyle bir uygarlık, kendisinden geri toplumların kaderine karışma hakkına sahip midir? Özel Durumlar bu karışmayı yürüten birimdir ve Zakalwe onun en rahatsız edici aracıdır. Gerçek dünyada bu soruya yakın bir karşılık, bir uygarlığın daha az gelişmiş bir topluluğa karşı sorumluluğunun ne olduğu tartışmasıdır. Bu karşılaştırma bizim okumamızdır; Banks'in doğrudan söylediği bir şey olarak sunulmuyor.

Banks'in dünyası gerçek uzay çalışmalarına da dokundu. 5099 numaralı küçük gezegen, Iain Banks'in adını taşıyor. SpaceX'in roketlerin ilk aşamalarını denizde karşılayan insansız barjlarına da Kültür gemilerinin adları verildi. Of Course I Still Love You adlı barj, 8 Nisan 2016'da bir roketin ilk aşamasının bir otonom barja ilk başarılı inişine sahne oldu. Bu barjlar düşünen makineler değil, itki sistemiyle yerini koruyan iniş platformlarıdır; ama adları bir romanın dünyasından gelir. Aynı gemi adlarını ve drone fikrini HAL 9000 gibi başka yapay zekâ karakterleriyle karşılaştırmak, bilimkurgunun makineyi hangi gözle gördüğünü anlamak için iyi bir yoldur.

Kültürdeki etkisi

Silahların Kullanımı, 1990'da İngiliz Bilimkurgu Derneği Ödülü'ne, 1991'de Arthur C. Clarke Ödülü'ne aday gösterildi; 1993'te yabancı roman dalında Almanya'nın Kurd-Laßwitz Ödülü'nü aldı. "Science Fiction: The 101 Best Novels 1985–2010" kitabının seçkisine de girdi. Roman, geriye ve ileriye akan çift zaman çizgisiyle ve kimlik sürprizinin kurulma biçimiyle bilimkurguda anlatı tekniğinin sık anılan örneklerinden biridir.

Banks'in serisi genellikle Kültür'ü sempatik bir uygarlık olarak gösterir. Zakalwe ise bu uygarlığın bedelini taşıyan kişidir; okur Kültür'ü sevse bile bu kitapta onu yalnızca masum bir ütopya olarak okumakta zorlanır. Yazar 9 Haziran 2013'te, 59 yaşında, safra kesesi kanserinden öldü. The Times 2008'de onu 1945'ten bu yana yaşamış en büyük 50 İngiliz yazar arasında saydı. Zakalwe de onun en çok tartışılan karakterlerinden biri olarak yaşıyor.