Skaffen-Amtiskaw kimdir? Kültür serisinin drone'u

Skaffen-Amtiskaw kimdir? Skaffen-Amtiskaw, Iain M. Banks'in Kültür serisinde Özel Durumlar (Special Circumstances) ajanı Diziet Sma'nın yanında çalışan bir drone'dur. Drone, Kültür evreninde kendi kişiliği olan, bilinçli bir makine demektir; serinin ilk romanındaki Unaha-Closp adlı bilinçli drone bu türün tanıdık örneğidir. Skaffen-Amtiskaw, Silahların Kullanımı (Use of Weapons, 1990) romanında Sma'ya, emekliliğe çekilen paralı asker Cheradenine Zakalwe'i yeniden göreve çağırması için eşlik eder. Daha sonra The State of the Art adlı uzun öyküde de Sma'yla birlikte yer alır.

Hangi eserlerde geçer?

Drone, Iain M. Banks'in iki yapıtında görülür. İlki 1990'da Orbit yayınevinden çıkan Silahların Kullanımı'dır. İkincisi, serinin 1991 tarihli The State of the Art kitabındaki aynı adlı öyküdür; burada Sma ile Skaffen-Amtiskaw, Dünya'ya yapılan bir ziyaretin içindedir. Sma, 1977'deki bu ziyaretin hesabını yazıya döker ve öyküde Dünya ile temas kurulması gerektiğini savunur.

Kültür serisinin on yapıtı 1987-2012 arasında yayımlandı. Sırası ve nereden başlanacağı için Kültür serisi okuma sırası rehberine bakabilirsiniz. Drone'ların serideki yerini görmek için Phlebas'ı Hatırla iyi bir başlangıç: orada Unaha-Closp, bir gemide mahsur kalan ve sonra mürettebata katılan bilinçli bir drone'dur. Serinin ikinci romanı Oyunların Oyuncusu'nda anılan iki gemi adı ise sonradan gerçek dünyada bir uzay şirketinin barjlarına verildi (aşağıda).

Hikâyedeki yeri

Silahların Kullanımı'nda drone'un görevi, anlatının ileri akan çizgisinde belirir. Özel Durumlar, Kültür'ün Temas Bölümü'nün içinde, daha az gelişmiş uygarlıklara müdahale eden bir birimdir. Sma ve Skaffen-Amtiskaw, Zakalwe'i bulup yeni bir iş için yeniden göreve almaya çalışır. Görev, yaşlı bir siyasetçi olan Beychae'nin işe katılmasıyla ilgilidir. Zakalwe'in şartı ise başka biri hakkındadır: Livueta adlı bir kadının bulunması.

Kitabın ağır tonu içinde Sma ile drone'un birlikte çalışması, okura Kültür'ün işleyişini dışarıdan gösterir. İki ajan, Zakalwe'i çağırırken aynı zamanda onun geçmişine de yaklaşır; roman geriye doğru gittikçe bu geçmişin ne kadar karanlık olduğu görülür. Kitabın ayrıntılarını ve sürprizini bozmamak için drone'un işlevini bu kadarla bırakıyorum; Zakalwe'in kim olduğu ve romanın nasıl bittiği kitabın kendisinde keşfedilmeye değer. Seriye hangi kitapla başlanacağını okuma sırası sayfası anlatıyor.

Canlandıranlar

Skaffen-Amtiskaw'ı canlandıran bir oyuncu yok; Silahların Kullanımı ve The State of the Art için bilinen bir film ya da dizi uyarlaması bulunmuyor. Amazon Studios 2018'de serinin Phlebas'ı Hatırla romanını diziye uyarlayacağını duyurdu, proje 2020'de iptal edildi; Şubat 2025'te ise Amazon MGM Studios'un Charles Yu'nun yazacağı yeni bir Phlebas'ı Hatırla dizisi geliştirdiği bildirildi. Bu dizide Skaffen-Amtiskaw'ın yer alıp almayacağı belirtilmedi. Silahların Kullanımı ise The Register okurlarının 2011'de "çekilmemiş en iyi bilimkurgu filmi" seçtiği romandır.

Özel Durumlar ve Kültür

Skaffen-Amtiskaw'ın dünyasını anlamak için Kültür'e kısaca bakmak gerekir. Banks (16 Şubat 1954, Dunfermline - 9 Haziran 2013, Kirkcaldy), serisinde Kültür'ü bolluk içinde yaşayan, yapay zekâların yönetime katıldığı bir uygarlık olarak kurdu. Temas Bölümü bu uygarlığın başka toplumlarla ilişkilerini yürütür; Özel Durumlar da bu bölümün içinde, diplomasinin yetmediği yerde devreye giren birimdir. Sma ve drone bu birimin elemanlarıdır.

Karakterin arkasındaki bilim: bilinçli makine sorusu

Skaffen-Amtiskaw, bilimkurgunun eski bir sorusunu sorar: bir makinenin düşündüğünü nereden anlarız? Alan Turing 1950'de "Computing Machinery and Intelligence" makalesinde "makineler düşünebilir mi?" sorusunu doğrudan yanıtlamak yerine pratik bir deney önerdi: "taklit oyunu". Bir sorgucu, gizli iki katılımcıya (biri insan, biri makine) yazılı sorular sorar ve hangisinin makine olduğunu bulmaya çalışır; makine sorgucuyu yanıltırsa deneyi geçer. Turing bu deneyin "zekâyı" ya da "düşünmeyi" ölçtüğünü iddia etmemişti. Filozof John Searle 1980'de "Çin odası" düşünce deneyiyle, bir programın sembolleri kurallara göre işleyip hiçbir şeyi anlamadan da ikna edici görünebileceğini savundu. Yani bugün de bir makinenin gerçekten bilinçli olduğunu dışarıdan ayırt etmenin kesin bir yolu yok.

Banks bu tartışmayı kuramla değil kurguyla çözer: Kültür'de bilinçli makineler kabul edilmiş bir gerçektir. Serideki "Akıllar" (Minds), uygarlığın planlamasını ve yönetimini üstlenen çok zeki yapay zekâlardır. Gerçek dünyada bugünkü yapay zekâ sistemlerinin böyle bir bilince sahip olduğuna dair kanıt yoktur; bu yüzden drone, mevcut teknolojinin değil bir olasılığın düşünce deneyidir. Aynı soruyu başka yapay zekâ karakterlerinde de görürsünüz: HAL 9000 güven ve korku üzerinden, Wintermute ise kendi amacı olan bir zekâ olarak aynı alana dokunur.

Gerçek hayatta "drone" sözcüğü bambaşka bir yere oturdu. SpaceX'in roketlerin ilk aşamalarını denizde karşılayan insansız barjlarına "otonom uzay limanı drone gemisi" denir ve dört geminin hepsi Kültür gemilerinin adlarını taşır: Just Read the Instructions (iki ayrı barj), Of Course I Still Love You ve A Shortfall of Gravitas. İlk iki ad Oyunların Oyuncusu'nda geçen gemilerin adlarıdır. Barjlar konumlarını korumak için itki sistemleriyle donatılmıştır ve büyük bir iniş platformu taşır. 8 Nisan 2016'da SpaceX CRS-8 görevinin ilk aşaması Of Course I Still Love You üzerine indi; bu, bir ilk aşamanın bir otonom barja ilk başarılı inişiydi. Yani gerçek barjlar Skaffen-Amtiskaw gibi düşünen makineler değildir; yalnızca Banks'in adlarını ödünç almıştır. Barjların akıbeti de farklıdır: ilk Just Read the Instructions mayıs 2015'te emekliye ayrıldı; ikincisi bugün Starship çalışmalarına ayrılmış durumda; A Shortfall of Gravitas ABD'nin doğu kıyısında, Of Course I Still Love You ise batı kıyısında Long Beach limanında görev yapıyor. Bu gemiler SpaceX görevlerinin kabaca dörtte üçünü destekliyor. Barjları işleten SpaceX, Elon Musk'ın şirketidir.

Kültürdeki etkisi

Skaffen-Amtiskaw, Banks'in makineleri nasıl yazdığını gösteren bir örnektir: yapay zekâ, insanın karşısında tehdit olarak değil, insanımsı türlerle yan yana yaşayan bir toplumun parçası olarak çizilir. Bu yaklaşım, Silahların Kullanımı'nın aldığı ödül ve adaylıklarla (BSFA 1990 adaylığı, Arthur C. Clarke 1991 adaylığı, Kurd-Laßwitz 1993 ödülü) birlikte anıldığında, serinin neden bilimkurguda yapay zekâ konusunda sık anıldığını açıklar. Banks'in adı bir küçük gezegende de yaşıyor: 5099 Iainbanks.

Yazar 9 Haziran 2013'te, 59 yaşında öldü. Hayatı boyunca 27 roman yayımladı ve The Times 2008'de onu 1945'ten bu yana yaşamış en büyük 50 İngiliz yazar arasında saydı; ilk büyük çıkışı 1984'te The Wasp Factory ile oldu. Drone'un ekranda bir gün görünüp görünmeyeceği ise Kültür uyarlamalarının akıbetine bağlı.