SLS

SLS (Space Launch System, Türkçesiyle Uzay Fırlatma Sistemi), NASA'nın Artemis Programı için geliştirdiği iki kademeli, süper ağır sınıf ve tek kullanımlık roketidir. Dört kişilik Orion uzay aracını, astronotları ve yükü tek fırlatmada doğrudan Ay'a gönderebilecek biçimde tasarlandı. İlk uçuşunu 16 Kasım 2022'de insansız Artemis I ile yaptı. 1 Nisan 2026'da Artemis II ile ilk kez insan taşıdı ve Saturn V'ten sonra insanları alçak Dünya yörüngesinin ötesine gönderen ikinci roket oldu. İnsan taşımış roketler arasında en yüksek kalkış itkisine sahip olandır.

Görevin amacı

SLS'nin geliştirilmesine 2011'de, emekliye ayrılan Uzay Mekiği'nin ve iptal edilen Constellation programının Ares I ile Ares V roketlerinin yerini alması için ABD Kongresi'nin talebiyle başlandı. Roket, iki programın donanımını ve deneyimini birleştirdi. Temel görevleri şunlardır:

• Orion'u ve mürettebatını Ay yörüngesine göndermek
• Ay'a dönüş görevlerinde insan güvenliği standartlarını karşılamak
• Tek fırlatmada büyük kütleyi derin uzaya ulaştırmak

Teknik özellikler

Bugün uçan Block 1 yapılandırmasının ana bileşenleri şunlardır:

• Çekirdek kademe: Boeing'in New Orleans'taki Michoud tesisinde ürettiği, 65 metre uzunluğunda ve 8,4 metre çapında, sıvı hidrojen ve sıvı oksijen yakan kademe. Uzay mekiğinin dış yakıt tankıyla aynı çaptadır ve benzer turuncu yalıtımla kaplıdır.
• Motorlar: Mekik döneminden kalan dört RS-25 motoru; yenilenen motorların itkisi yaklaşık 2.281 kilonewtona çıkarıldı.
• Yan iticiler: Northrop Grumman'ın mekik iticilerinden geliştirdiği iki adet beş bölümlü katı yakıtlı roket. Kalkışta toplam itkinin yüzde 75'inden fazlasını sağlarlar.
• Üst kademe: United Launch Alliance'ın Delta roketinin üst kademesinden türettiği, tek RL10 motorlu Geçici Kriyojenik İtki Kademesi (ICPS).

Yan iticilerdeki yakıt, alüminyum tozu ile amonyum perkloratın bir bağlayıcıyla karıştırılmasından oluşan, silgi kıvamında bir katı karışımdır. Beş bölümlü yapı, mekik iticilerine göre yaklaşık yüzde 25 daha fazla toplam itki sağlar. İticilerde mekikteki gibi paraşütle kurtarma sistemi yoktur; her fırlatmada harcanırlar. Çekirdek kademenin gövdesi büyük ölçüde 2219 alüminyum alaşımından yapılıyor; üretimi 2014'te başladı, ama üretim, test ve birleştirme aşamalarındaki gecikmeler ilk uçuşu yıllarca erteledi.

Yaklaşık 98 metre boyundaki roket kalkışta 39 meganewton itki üretir. Ay'a 27 ton yük gönderebilir; bu, Saturn V'in 48,6 tonluk kapasitesinin yaklaşık yarısıdır. Bu nedenle Ay'a iniş görevlerinde Orion, ayrı bir roketle fırlatılan ticari bir iniş aracıyla buluşacak.

Yolculuk ve önemli anlar

• 2011: SLS'nin geliştirilmesine başlandı.
• 18 Mart 2021: Çekirdek kademe, dört motorun birlikte ateşlendiği ikinci yer testini tamamladı.
• 29 Ağustos ve 3 Eylül 2022: Artemis I'in ilk iki fırlatma denemesi, motor sıcaklık ölçümü ve hidrojen kaçağı nedeniyle iptal edildi.
• 16 Kasım 2022: Artemis I, Kennedy Uzay Merkezi'nin 39B rampasından kalktı. İnsansız Orion, Ay'ın çevresinde dolaşıp 11 Aralık'ta Pasifik'e indi; roket ayrıca on küp uydu bıraktı.
• 20 Kasım 2024 - 20 Ekim 2025: Artemis II roketinin parçaları Kennedy'de üst üste birleştirildi; Orion en son yerleştirildi.
• 1 Nisan 2026: Artemis II ile ilk insanlı fırlatma yapıldı. Dört astronot Ay'ın çevresinde dolaşarak Dünya'dan 406.771 kilometre uzaklaşıp insanlığın en uzak mesafe rekorunu kırdı.

Başarılar ve etkisi

SLS, iki uçuşunda da görevini başarıyla yerine getirdi. Ancak proje, gecikmeler ve bütçe aşımları nedeniyle uzun süre eleştirildi. 2025 itibarıyla program maliyeti 31,6 milyar dolara ulaştı; NASA Genel Müfettişliği'nin 2021 raporu, ilk dört Artemis uçuşu için roketin fırlatma başına üretim ve işletme maliyetini 2,2 milyar dolar olarak hesapladı.

NASA, Şubat 2026'da daha güçlü Block 1B ve Block 2 sürümlerini geliştirme planından vazgeçip Block 1 yapılandırmasını standart hâle getireceğini açıkladı. Ekim 2026 itibarıyla NASA'nın planına göre sıradaki uçuş Artemis III, 2027'de alçak Dünya yörüngesinde Orion ile ticari iniş araçlarının buluşma ve kenetlenme provası olacak. İlk Ay inişi Artemis IV ile 2028 için hedefleniyor; NASA sonrasında yılda bir görev temposu öngörüyor. Artemis V'ten itibaren üst kademe olarak Centaur V kullanılması planlanıyor.

Verileri göster

Yükseklik	~98 m
Kalkış kütlesi	~2.600 ton
Kalkış itkisi	39 MN
Ay'a gönderilen yük	27 ton
RS-25 motoru	4
Uçuş (Ekim 2026)	2

Bilmeye değer

• İlk dört SLS uçuşu, uzay mekiği programından kalan RS-25D motorlarını kullanıyor; sonraki uçuşlar için daha ucuz RS-25E sürümü geliştirildi.
• Mekik dönemi itici gövde parçalarının stoku, bu iticilerin yalnızca sekiz SLS uçuşunda kullanılmasına izin veriyor.
• İlk çekirdek kademelerde, emekliye ayrılan mekiklerden sökülen yakıt tesisatı yeniden kullanıldı.
• Bütün SLS fırlatmaları Kennedy Uzay Merkezi'nin 39B rampasından yapılıyor.