Evren (The Universe)

2000'lerin sonunda uzay belgeseli izlemek isteyen pek çok kişinin ilk durağı History kanalındaki The Universe oldu. 29 Mayıs 2007'de yayına başlayan dizi, her bölümde tek bir konuyu ele alan yapısıyla adeta görsel bir gökbilim ansiklopedisine dönüştü. Güneş, Mars, Jüpiter, Ay, Satürn, yıldızların yaşamı ve ölümü, uzaylı yaşam arayışı ve Büyük Patlama gibi başlıklar, bilgisayar animasyonları ve gökbilimcilerle yapılan röportajlar eşliğinde anlatıldı. Dizi sekiz yılda dokuz sezona ve seksenden fazla bölüme ulaştı; bugün hâlâ farklı kanallarda tekrar yayımlanıyor.

Konusu

The Universe'ün ilk sezonu, Güneş Sistemi'ni baştan sona gezen bir yolculuk niteliğinde: "Güneş'in Sırları", "Mars: Kızıl Gezegen", "Jüpiter: Dev Gezegen", "Ay", "Merkür ve Venüs", "Satürn: Halkaların Efendisi" ve "Dış Gezegenler" gibi bölümler, her gökcisminin oluşumunu, yapısını ve keşif tarihini anlatıyor. Aynı sezonda "Yabancı Galaksiler", "Bir Yıldızın Doğumu ve Ölümü", "Dünya Dışı Yaşam Arayışı" ve "Büyük Patlama'nın Ötesi" gibi daha geniş konular da yer alıyor.

Sonraki sezonlarda dizi, kara delikler, karanlık madde, kozmik çarpışmalar, uzayda yaşamın zorlukları ve evrenin olası sonları gibi konulara yöneldi. Bir bölüm ve altıncı sezon üç boyutlu olarak çekildi. Son iki sezon ise "Antik Gizemler Çözüldü" alt başlığıyla, eski uygarlıkların gökyüzüyle ilişkisini ve tarihî gökyüzü olaylarını ele aldı.

Yapım ve oyuncular

Dizi Flight 33 Productions tarafından hazırlandı. İlk beş sezon History kanalında, sonraki sezonlar ise kardeş kanal H2'de yayımlandı; son bölüm 23 Mayıs 2015'te ekrana geldi. Anlatıcılığı ABD sürümünde Erik Thompson, İngiltere sürümünde Gerrard McArthur yaptı.

Dizinin formülü sade ama etkiliydi: Her bölümde üniversitelerden, NASA'dan ve gözlemevlerinden çok sayıda uzman kamera karşısına geçiyor, anlattıkları konular bilgisayar canlandırmalarıyla görselleştiriliyordu. Sonradan Kozmos'un yeni sürümlerini sunacak olan Neil deGrasse Tyson da dizide yer alan isimlerden biriydi. Çok sayıda farklı bilim insanının konuşması diziye zengin bir bakış açısı kazandırdı; aynı zamanda izleyicilere gerçek araştırmacıların kendi alanlarını nasıl anlattıklarını gösterdi.

Dizinin uzun soluklu olmasının bir avantajı da, aynı konunun farklı yıllarda farklı açılardan yeniden ele alınması. Örneğin Mars, Ay ve Güneş birden çok bölümde işlendi; bu sayede izleyici, keşiflerin ilerledikçe anlatımın da nasıl değiştiğini görebiliyor. Bu tekrarlar, dizinin yayın yılını not ederek izlenmesini daha da önemli kılıyor; aynı gökcismi için farklı sezonlarda farklı rakamlar duyabilirsiniz.

Bilim ne diyor?

The Universe büyük ölçüde güvenilir bilgilere dayanıyor; ancak yayın tarihleri dikkate alınmadan izlenirse bazı bilgilerin eskidiğini fark etmek gerekir. Bu dizi için en önemli uyarı budur: İlk sezonlar 2007-2009 arasının bilgisini yansıtıyor.

Ötegezegenler bunun en çarpıcı örneği. Dizinin ilk sezonları yayımlandığında bilinen ötegezegen sayısı birkaç yüzdü ve Dünya büyüklüğünde bir ötegezegen henüz bulunamamıştı. 2009'da fırlatılan Kepler Uzay Teleskobu binlerce yeni gezegen keşfetti; bugün doğrulanmış ötegezegen sayısı 6.000'i aştı. Dizide "ileride bulunabilir" denen Dünya benzeri gezegenlerin pek çok adayı artık biliniyor.

Dış gezegenler bölümündeki Plüton anlatımı da güncellenmeli. Plüton 2006'da cüce gezegen olarak yeniden sınıflandırılmıştı, ama yüzeyi hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyordu. 2015'te New Horizons sondası Plüton'un buzullarla, dağlarla ve kalp biçimli bir azot buzu ovasıyla kaplı, beklenmedik derecede canlı bir dünya olduğunu gösterdi. Satürn ve Jüpiter'in bilinen uydu sayıları da o dönemdeki rakamların çok üzerine çıktı.

Kara delik bölümlerinde ise kara deliklerin doğrudan görüntülenemediği vurgulanıyordu. 2019'da M87* ve 2022'de Samanyolu'nun merkezindeki Sagittarius A* görüntülendi; 2015'te de kara delik birleşmelerinden gelen kütleçekim dalgaları ilk kez yakalandı. Evrenin yaşı için dizide verilen yaklaşık 13,7 milyar yıl değeri ise bugün yaklaşık 13,8 milyar yıl olarak kabul ediliyor. "Antik Gizemler" sezonlarındaki bazı yorumlar ise bilimsel kesinlikten çok tarihî spekülasyon içeriyor; bunları dikkatli izlemek gerekiyor.

Karanlık enerji ve karanlık madde bölümleri ise genel çerçevesiyle hâlâ geçerli: Evrenin yaklaşık yüzde 95'inin bu iki gizemli bileşenden oluştuğu kabul ediliyor, ama ikisinin de doğası bilinmiyor. Karanlık maddeyi oluşturan parçacıkları doğrudan saptamaya yönelik yeraltı deneyleri, dizi döneminden bu yana çok daha hassas hale gelmesine rağmen henüz sonuç vermedi.

Neden izlemeli?

The Universe, gökbilimin temel konularına sistemli bir giriş yapmak isteyenler için hâlâ değerli bir kaynak. Her bölümün bağımsız ve tek konulu olması, merak ettiğiniz gezegeni ya da olayı seçip izlemeyi kolaylaştırıyor. Dizinin eski bölümlerini, o günden bu yana neyin değiştiğini fark ederek izlemek ise ayrı bir keyif: Bilimin ne kadar hızlı ilerlediğini görmek için bundan iyi bir yol yok.

Kısaca

• Yıl: 2007-2015 (History, ardından H2)
• Yapım: Flight 33 Productions
• Anlatıcı: Erik Thompson
• Sezon: 9 sezon, 88 bölüm
• Uyarı: İlk sezonlardaki ötegezegen, Plüton ve kara delik bilgileri güncellenmiştir