Evrenin ilk sıvısında Brown hareketi tutmuyor: Ağır kuarklar çan eğrisine uymadı
MIT ve UCSB'li fizikçiler, ışık hızına yakın giden ağır kuarkların kuark-gluon plazmasında Einstein'ın Brown hareketi tablosuna uymadığını hesapladı.

Havada asılı bir polen tanesi neden titrer? Botanikçi Robert Brown 1827'de suda yüzen polen tanelerinin rastgele sallandığını görmüştü. Albert Einstein 1905'te bu hareketi kuramsallaştırdı. Einstein'ın tablosunda sıvıdaki parçacığa iki şey etki eder: onu yavaşlatan sürtünme ve etrafındaki moleküllerin rastgele tekmeleri. İkisi dengelendiğinde parçacık ortamın sıcaklığına ulaşır. Şimdi MIT ve Kaliforniya Üniversitesi Santa Barbara (UCSB) kampüsünden iki fizikçi, bu tablonun evrenin en sıcak sıvısında, kuark-gluon plazmasında ağır kuarklar için tam tutmadığını hesapladı.
Çalışma, MIT'nin 5 Kasım 2026'da duyurduğu ve Physical Review Letters dergisinde (cilt 137, 192302) yayımlanan makaleye dayanıyor. Yazarlar, MIT Teorik Fizik Merkezi'nden yüksek lisans öğrencisi Jean Du Plessis ile UCSB'deki Kavli Teorik Fizik Enstitüsü'nden Bruno Scheihing-Hitschfeld. Makalenin başlığı "Heavy Quark Transport is Non-Gaussian Beyond Leading Log"; ön baskısı arXiv'e Nisan 2026'da yüklenmişti.
Kuark-gluon plazması nedir?
Madde, normalde kuarkların gluon denen parçacıklarla proton ve nötron gibi parçacıkların içine hapsedilmiş hâlde durduğu bir yapıdır. Yeterince yüksek sıcaklıkta bu hapis çözülür ve kuarklarla gluonlar serbestçe dolaşan bir plazma oluşturur. Bu hâlin, Büyük Patlama'dan hemen sonra evreni doldurduğu düşünülüyor; MIT bülteni onu "evrenin ilk sıvısı" diye anıyor. Laboratuvarda ise Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'ndaki Göreli Ağır İyon Çarpıştırıcısı'nda (RHIC) altın iyonları çarpıştırılarak üretiliyor.
Plazmanın iç yapısını anlamak için bilim insanları içinden geçen bir sonda parçacık kullanıyor. Charm ve bottom gibi ağır kuarklar bu işte kullanılan sondalar arasında; plazmanın içinden geçerken yavaşlıyorlar. Makalenin sonuçlarına göre ağır kuarkların plazmayla dengeye gelme süresi de bu hareketin niteliğine bağlı.
Çan eğrisi neden yetmiyor?
Geleneksel modeller, kuarkın hareketini Fokker-Planck ya da Langevin denklemleriyle anlatıyor ve rastgele tekmelerin Gauss (çan eğrisi) dağılımına uyduğunu varsayıyor. Bu dağılımda büyük tekmeler çok ender olur. Du Plessis ve Scheihing-Hitschfeld, ışık hızına yakın giden ağır bir kuarkın hissedeceği kuvvetleri, güçlü nükleer kuvvetten başlayarak hesapladı. Plazmanın ısıl ölçeğindeki etkileşimleri, düşük momentumlu "yumuşak" etkileşimlerle ("hard-thermal-loop" yöntemiyle) eşleştirdi.
Sonuç iki bakımdan çan eğrisinden ayrılıyor. Birincisi, büyük tekmeler Gauss dağılımının öngördüğünden daha sık görülüyor; makale bunu momentum aktarımı dağılımının "üstel kuyruklara" sahip olması diye anlatıyor. İkincisi, dağılım simetrik değil: kuarkı yavaşlatan büyük bir tekme, onu aynı ölçüde hızlandıran tekmeden daha olası. Yani göreli hızlarda Einstein'ın 1905 tablosundaki simetri bozuluyor.
Plazmanın yapısı hakkında ne söylüyor?
Bu nadir tekmelerin ne sıklıkta olduğu, plazmanın mikroskobik yapısına bağlı. Bu yüzden ağır kuarkların hareketini ölçmek plazmanın içini görmenin yeni bir yolu olabilir. Du Plessis, ilkel kuark-gluon plazmasının Brown hareketi modelinin önerdiğinden daha güçlü etkileştiğini, yani gaza değil sıvıya daha çok benzediğini söylüyor. Plazmanın sıvı gibi davrandığına dair önceki bir haberimizi de okuyabilirsiniz: Evrenin ilk çorbası gerçekten sıvıymış.
Sınırlar ve sırada ne var?
Bu bir kuramsal hesap; deneysel bir ölçüm değil. Makale, zayıf bağlaşım (etkileşimin zayıf kabul edildiği) rejiminde, leading order düzeyinde çalışıyor ve formalizm belirli sıcaklık ve enerji aralıklarında geçerli. Gerçek plazmanın bütün sıcaklıklarda aynı yaklaşıma uyup uymadığı ayrı bir soru. Önümüzdeki adım, bu Gauss-dışı hareketin RHIC ve benzeri çarpıştırıcılardaki ağır kuark verileriyle karşılaştırılması: gözlenen charm ve bottom kuarklarının yavaşlaması bu asimetrik tekme dağılımıyla uyumlu mu? Çalışma ABD Enerji Bakanlığı Nükleer Fizik Ofisi, ABD Ulusal Bilim Vakfı ve Simons Vakfı tarafından desteklendi.
Bu haberi nasıl buldunuz?
İlk oyu siz verin

















