23 Kasım 2026, PazartesiAra

Uzay haberleri: fırlatmalar, gök olayları, uzay görevleri ve uzay bilimine dair Türkçe güncel gelişmeler

Bugün uzayda, Sıradaki fırlatma: Ariane 64 Block 2 fırlatması: Amazon Leo (LE-04)23 Kasım 2026, 14:09
Bilim ve Astrofizik

Evrenin ilk sıvısında Brown hareketi tutmuyor: Ağır kuarklar çan eğrisine uymadı

MIT ve UCSB'li fizikçiler, ışık hızına yakın giden ağır kuarkların kuark-gluon plazmasında Einstein'ın Brown hareketi tablosuna uymadığını hesapladı.

Bilim ve AstrofizikMIT News
Evrenin ilk sıvısında Brown hareketi tutmuyor: Ağır kuarklar çan eğrisine uymadı

Havada asılı bir polen tanesi neden titrer? Botanikçi Robert Brown 1827'de suda yüzen polen tanelerinin rastgele sallandığını görmüştü. Albert Einstein 1905'te bu hareketi kuramsallaştırdı. Einstein'ın tablosunda sıvıdaki parçacığa iki şey etki eder: onu yavaşlatan sürtünme ve etrafındaki moleküllerin rastgele tekmeleri. İkisi dengelendiğinde parçacık ortamın sıcaklığına ulaşır. Şimdi MIT ve Kaliforniya Üniversitesi Santa Barbara (UCSB) kampüsünden iki fizikçi, bu tablonun evrenin en sıcak sıvısında, kuark-gluon plazmasında ağır kuarklar için tam tutmadığını hesapladı.

Çalışma, MIT'nin 5 Kasım 2026'da duyurduğu ve Physical Review Letters dergisinde (cilt 137, 192302) yayımlanan makaleye dayanıyor. Yazarlar, MIT Teorik Fizik Merkezi'nden yüksek lisans öğrencisi Jean Du Plessis ile UCSB'deki Kavli Teorik Fizik Enstitüsü'nden Bruno Scheihing-Hitschfeld. Makalenin başlığı "Heavy Quark Transport is Non-Gaussian Beyond Leading Log"; ön baskısı arXiv'e Nisan 2026'da yüklenmişti.

Kuark-gluon plazması nedir?

Madde, normalde kuarkların gluon denen parçacıklarla proton ve nötron gibi parçacıkların içine hapsedilmiş hâlde durduğu bir yapıdır. Yeterince yüksek sıcaklıkta bu hapis çözülür ve kuarklarla gluonlar serbestçe dolaşan bir plazma oluşturur. Bu hâlin, Büyük Patlama'dan hemen sonra evreni doldurduğu düşünülüyor; MIT bülteni onu "evrenin ilk sıvısı" diye anıyor. Laboratuvarda ise Brookhaven Ulusal Laboratuvarı'ndaki Göreli Ağır İyon Çarpıştırıcısı'nda (RHIC) altın iyonları çarpıştırılarak üretiliyor.

Plazmanın iç yapısını anlamak için bilim insanları içinden geçen bir sonda parçacık kullanıyor. Charm ve bottom gibi ağır kuarklar bu işte kullanılan sondalar arasında; plazmanın içinden geçerken yavaşlıyorlar. Makalenin sonuçlarına göre ağır kuarkların plazmayla dengeye gelme süresi de bu hareketin niteliğine bağlı.

Çan eğrisi neden yetmiyor?

Geleneksel modeller, kuarkın hareketini Fokker-Planck ya da Langevin denklemleriyle anlatıyor ve rastgele tekmelerin Gauss (çan eğrisi) dağılımına uyduğunu varsayıyor. Bu dağılımda büyük tekmeler çok ender olur. Du Plessis ve Scheihing-Hitschfeld, ışık hızına yakın giden ağır bir kuarkın hissedeceği kuvvetleri, güçlü nükleer kuvvetten başlayarak hesapladı. Plazmanın ısıl ölçeğindeki etkileşimleri, düşük momentumlu "yumuşak" etkileşimlerle ("hard-thermal-loop" yöntemiyle) eşleştirdi.

Sonuç iki bakımdan çan eğrisinden ayrılıyor. Birincisi, büyük tekmeler Gauss dağılımının öngördüğünden daha sık görülüyor; makale bunu momentum aktarımı dağılımının "üstel kuyruklara" sahip olması diye anlatıyor. İkincisi, dağılım simetrik değil: kuarkı yavaşlatan büyük bir tekme, onu aynı ölçüde hızlandıran tekmeden daha olası. Yani göreli hızlarda Einstein'ın 1905 tablosundaki simetri bozuluyor.

Plazmanın yapısı hakkında ne söylüyor?

Bu nadir tekmelerin ne sıklıkta olduğu, plazmanın mikroskobik yapısına bağlı. Bu yüzden ağır kuarkların hareketini ölçmek plazmanın içini görmenin yeni bir yolu olabilir. Du Plessis, ilkel kuark-gluon plazmasının Brown hareketi modelinin önerdiğinden daha güçlü etkileştiğini, yani gaza değil sıvıya daha çok benzediğini söylüyor. Plazmanın sıvı gibi davrandığına dair önceki bir haberimizi de okuyabilirsiniz: Evrenin ilk çorbası gerçekten sıvıymış.

Sınırlar ve sırada ne var?

Bu bir kuramsal hesap; deneysel bir ölçüm değil. Makale, zayıf bağlaşım (etkileşimin zayıf kabul edildiği) rejiminde, leading order düzeyinde çalışıyor ve formalizm belirli sıcaklık ve enerji aralıklarında geçerli. Gerçek plazmanın bütün sıcaklıklarda aynı yaklaşıma uyup uymadığı ayrı bir soru. Önümüzdeki adım, bu Gauss-dışı hareketin RHIC ve benzeri çarpıştırıcılardaki ağır kuark verileriyle karşılaştırılması: gözlenen charm ve bottom kuarklarının yavaşlaması bu asimetrik tekme dağılımıyla uyumlu mu? Çalışma ABD Enerji Bakanlığı Nükleer Fizik Ofisi, ABD Ulusal Bilim Vakfı ve Simons Vakfı tarafından desteklendi.

Bu haberi nasıl buldunuz?

İlk oyu siz verin

Google'da haber kaynağınızı Uzay Gündem olarak seçmek için tıklayın

Yorumlar

İlk yorumu siz yazın.

Yorumlar okurlarımıza aittir. Hakaret, nefret söylemi ve reklam içeren yorumlar yayımlanmaz.

İlgili haberler

  1. Işık yelkeni ışık hızının dörtte üçünde fren yapabilir: saçılan ışık itkiyi tersine çeviriyor
  2. Webb, gökadasından hızlı büyümüş olası bir kara delik buldu: MARTA 3887 (z≈3,8)
  3. Samanyolu 5 trilyon parçacıkla modellendi: PHEASANT üç süper bilgisayarı birleştirdi
  4. Ay toprağı benzetmesinde patates, Dünya toprağındaki kadar gelişti: anahtar solucan gübresi
  5. Çip üretiminde kullanılan plazma, Ay toprağı benzetmesinden oksijen çıkardı
  6. δ Scuti yıldızı KIC 4737720'nin baskın titreşimi yıllar içinde el değiştirdi

Çok okunanlar

  1. BepiColombo Merkür'ün çekimine giriyor: 16 yanmalık yörünge dizisi 21 Kasım'da başlıyor
  2. ISS'ten Tibet'teki Pelku Gölü'nün yeni fotoğrafı: karla çevrili C biçimli göl
  3. Ay'ın sanayileşmesine moratoryum çağrısı: Vilnius ve Utrecht'ten iki araştırmacı
  4. Uzay Yolu: İlk Temas'taki gibi uzaylılar Dünya'yı gerçekte nasıl fark ederdi?
  5. BepiColombo Merkür'ün yörüngesine girdi: ikinci uzay aracı, ilk çift araç
  6. Curiosity, Gale Krateri'nde alacakaranlık bulutlarını yeniden yakaladı

✨ Günün seçkisi23 Kasım

The Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)📚 Günün kitabıThe Magic School Bus Lost in the Solar System (Joanna Cole)Joanna Cole · 1990

Son yorumlar

  1. Ay'a iniş yeri seçiminde yapay zekâ: Ohio State'ten LUMINA görev planlamacılarına yardım edecekosman çelebi: Genç araştımacı fizikçi ve yapay zeka doktora öğrencisi Gökçe İnal'ı bu değerli çalışmalarından dolayı kalben…

Sıradaki fırlatmalarTümü →

Son haberler

  1. NASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'neNASA Johnson'ın 65 yıllık insanlı uzay serüveni: Gemini'den Ay Üssü'ne3 saat önce
  2. Dragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndüDragon Pasifik'e indi: CRS-35 görevi damar, tümör ve mikrop örnekleriyle döndü7 saat önce
  3. Xavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsündeXavier Siklonu Cook Adaları'nda 5. kategoriye çıktı: Kasım rekoru Aqua'nın görüntüsünde21 Kasım
  4. NASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildiNASA'dan küçük işletmelere 171 milyon dolarlık tohum finansmanı: 302 proje seçildi21 Kasım
  5. Bilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciriBilimkurgu uzay romanları: alt türe göre okuma rehberi ve okuma zinciri20 Kasım

Gökyüzü takvimiTümü →

🧩 Haftanın bulmacası

6. HaftaKare bulmaca · tarayıcıda çözünTüm bulmacalar →

🧰 Uzay araçları

Tüm uzay araçları →
Yukarı çık

Ziyaret istatistikleri ve reklamlar için çerez kullanmak istiyoruz. İzin vermezseniz yalnız zorunlu çerezler kullanılır. Ayrıntılar