Uzun Yürüyüş 4B ve 4C roketleri: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, özellikleri

Uzun Yürüyüş 4 (Çin'de CZ-4, İngilizce Long March 4), Çin'in yer gözlem, hava durumu ve bilimsel uydularını alçak Dünya yörüngesine, özellikle de Güneş eşzamanlı yörüngeye çıkaran, depolanabilir yakıtlı üç kademeli roket ailesidir. Bugün uçan sürümleri 4B ve 4C'dir; ilk sürüm olan 4A emekliye ayrıldı. Aile, devlet şirketi CASC'ın bünyesindeki Şanghay Uzay Teknolojisi Akademisi (SAST) tarafından geliştirildi.

Roket aslında Uzun Yürüyüş 3 ailesinin yedeği olarak, yerdurağan uyduları taşımak üzere tasarlandı; sonradan uzaktan algılama uydularını Güneş eşzamanlı yörüngelere taşıyan bir iş atına dönüştü. Fengyun hava durumu uyduları, Gaofen ve Ziyuan yer gözlem uyduları, Haiyang okyanus uyduları, Yaogan serisi ve Çin-Brezilya ortak yapımı CBERS uyduları bu ailenin başlıca yükleri arasında. Aşağıda iki sürümün nasıl çalıştığını, hangi sayılarla uçtuğunu ve iki ayrı kazadan ne öğrenildiğini topladık.

Nasıl çalışır?

Roketin üç kademesi de azot tetroksit (N2O4) ile asimetrik dimetilhidrazin (UDMH) yakar. Bu iki madde temas edince kendiliğinden tutuştuğu için ateşleyici gerekmez, tanklarda oda sıcaklığında saklanabilir; roket uzun süre fırlatmaya hazır beklemeye elverişlidir. Karşılığında yakıt zehirlidir ve kerosen-oksijen ya da hidrojen-oksijen çiftlerine göre daha düşük özgül itki verir. Üçüncü kademenin YF-40 motorunun boşlukta özgül itkisi yaklaşık 303 saniyedir; Çin'in kerosen-oksijen yakan YF-100 motoru ise boşlukta yaklaşık 335 saniyeye ulaşır.

Birinci kademe 4B için yaklaşık 27,9 m boyunda ve 3,35 m çapındadır, dört YF-21C motorla toplam yaklaşık 2.962 kN itki üretir; kademenin yakıt kütlesi yaklaşık 182 tondur. İkinci kademe tek bir ana motor (YF-22C, yaklaşık 742 kN) ve yön ile hız ayarı yapan dört küçük vernier motoruyla çalışır. Üçüncü kademe 2,9 m çapında, iki yönlendirilebilir YF-40 motora (toplam yaklaşık 101 kN) sahiptir. Her kademe yakıtı bitince atılır: roket denklemi gereği boş tank kütlesini taşımak hız kazancını azalttığı için kademeli yapı bu tür roketlerin temel çözümüdür.

4B ile 4C arasındaki asıl fark üçüncü kademededir. 4C'nin YF-40A motoru birden çok kez ateşlenebilir; ayrıca yakıt yönetimi, uçuş bilgisayarı ve güdüm sistemi yenilenmiş, fırlatma kontrolü otomatikleştirilmiştir. Yeniden ateşleme, üçüncü kademenin yük bırakmadan önce yörünge değiştirmesine, böylece bir seferde birden çok uyduyu farklı yörüngelere yerleştirmesine imkân tanır. 4C'nin uçuş kayıtlarında üçerli Yaogan gruplarının yer alması bu yeteneğle uyumlu görünüyor. 4B'nin yük koruma kaplaması 8,48 m uzunluğunda ve 3,35 m çapındadır; 4C'de daha geniş bir kaplama kullanılır.

Roket tek kullanımlıktır: kademeler yörüngeye ulaşmaz, Çin'in iç bölgelerindeki belirlenmiş düşme alanlarına iner. Yakıtın zehirli olması bu düşüşleri hassas kılar. Eylül 2020'de Gaofen 11-02 fırlatmasında bir 4B birinci kademesinin Şaanksi eyaletinde bir okula çok yakın düştüğü tanık görüntüleriyle Space.com'da haber oldu; Çin'in YF-100 ve YF-115 kerosen-oksijen motorlarını geliştirirken hedeflerinden biri de bu tür zehirli yakıtlardan uzaklaşmaktı.

Aile üç farklı fırlatma merkezinden uçar ve bu, yörünge eğimi ihtiyacından kaynaklanır. Taiyuan (Şanşi) ve Jiuquan (İç Moğolistan) kutupsal ve Güneş eşzamanlı yörüngeler için uygundur; 4B ve 4C Taiyuan'da önce LA-7, 2008'den sonra LA-9 rampasını kullandı, Jiuquan'da ise SLS-2 rampasını. Ekvatora daha yakın Xichang'dan ise 2018'de Queqiao, 2024'te dokuzlu ve altılı Yaogan-43 grupları ve 2025'te Shiyan-28B uyduları gönderildi.

Teknik özellikler

Özellik	Uzun Yürüyüş 4B	Uzun Yürüyüş 4C
Üretici	SAST (CASC)	SAST (CASC)
Yükseklik	44,1 m	45,8 m
Çap	3,35 m	3,35 m
Kalkış kütlesi	249.200 kg	250.000 kg
Kademe	3	3
Birinci kademe motoru	4 × YF-21C (yaklaşık 2.962 kN)	4 × YF-21C (yaklaşık 2.962 kN)
Üçüncü kademe motoru	2 × YF-40	2 × YF-40A (yeniden ateşlenebilir)
Yakıt	N2O4 / UDMH	N2O4 / UDMH
Alçak Dünya yörüngesine yük	4.200 kg	4.200 kg
Güneş eşzamanlı yörüngeye yük	2.800 kg	2.800 kg
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	1.500 kg	1.500 kg
Fırlatma yerleri	Taiyuan, Jiuquan, Xichang	Taiyuan, Jiuquan, Xichang

Yük kapasiteleri Gunter's Space Page gibi bağımsız derlemelerin yayımladığı tasarım değerleridir; gerçek görevlerde yörünge ve yük kütlesi değişir.

Uçuş geçmişi

Ailenin ilk üyesi 4A, 6 Eylül 1988'de uçtu ve yalnız iki kez kullanıldıktan sonra emekliye ayrıldı. Daha büyük yük kaplamalı 4B ilk kez 10 Mayıs 1999'da Fengyun-1C hava uydusunu ve Shijian-5'i yörüngeye taşıdı. Aynı yılın ekiminde Çin-Brezilya ortak yapımı CBERS-1 uydusu 4B ile uçtu; sonraki CBERS uyduları (2003, 2007, 2014, 2019) da aynı aileyle gönderildi. 4C'nin ilk uçuşu 26 Nisan 2006'da Yaogan 1 ile yapıldı; roket o tarihte hâlâ "4B-II" olarak anıldığı için bu fırlatma sıklıkla 4B'ye atfedilir.

Önemli dönüm noktalarından biri 20 Mayıs 2018'de yaşandı: Xichang'dan kalkan bir 4C, Queqiao röle uydusunu Dünya-Ay sisteminin L2 noktası çevresindeki bir halo yörüngesine yolladı. Uydu, Ay'ın arka yüzüne inecek Chang'e-4 görevine Dünya ile iletişim sağladı. Chang'e 6 gibi uzak yüz görevleri de benzer bir röle düzenine dayanır. 2017'de bir 4B Çin'in HXMT (Insight) X-ışını teleskobunu taşıdı.

Fırlatma sıklığı 2021 ve 2022'de zirve yaptı: kayıtlara göre 2021'de 14, 2022'de 11 uçuş (4B ve 4C toplamı) yapıldı; sonraki yıllarda yıllık uçuş sayısı yedi civarına, 2026'da Ekim sonuna kadar dörde geriledi. Düşüş, Uzun Yürüyüş 6A gibi kerosen-oksijenli yeni roketlerin uçmaya başladığı döneme denk geliyor.

Başarı oranı ve kazalar

Aşağıdaki sayılar 11/2026 itibarıyla fırlatma kayıtlarından derlenmiştir; 23 Ekim 2026'daki Yaogan 53-07/09 ve 56-19/21 fırlatması 4B'nin son uçuşu olarak görünüyor.

• 4B: 59 uçuş, 58 başarı, 1 başarısızlık (yaklaşık yüzde 98,3) — iki kayıt aynı değeri veriyor.
• 4C: 59 uçuş, 57 başarı, 2 başarısızlık (yaklaşık yüzde 96,6). Launch Library 4C için 60 uçuş ve 58 başarı sayıyor; iki kayıt arasında bir uçuşluk fark var, başarısızlık sayısı aynı.
• 4A: Launch Library'ye göre iki uçuş, ikisi de başarılı.

Üç başarısızlığın ikisi üçüncü kademeden kaynaklandı, biri açıklanmadı:

• 9 Aralık 2013, CBERS-3 (4B): İki YF-40 motorundan biri erken söndü ve uydu yörüngeye ulaşamadı. Çin'in fırlatma hizmeti sağlayıcısı China Great Wall Industry, Mart 2014'te nedeni üst kademe motorunun yakıt girişini tıkayan bir döküntü olarak açıkladı (SpaceNews'in aktardığına göre).
• 31 Ağustos 2016 (UTC), Gaofen 10 (4C): Uydu hedef yörüngeye yerleşemedi; South China Morning Post'a göre bir Çinli uzay meraklıları sitesi ve Şaanksi eyaleti polisi olayı başarısızlık olarak niteledi. Nedeni hakkında kamuya açık bir açıklama bulunmuyor.
• 22 Mayıs 2019, Yaogan 33 (4C): Xinhua'nın açıklamasına göre birinci ve ikinci kademe normal çalıştı, üçüncü kademede olağandışı bir durum yaşandı ve kademeyle uydu parçaları yere düştü. Yedek uydu Yaogan 33(R) Aralık 2020'de uçtu.

Kayıp Gaofen 10 için de 4 Ekim 2019'da yedek uydu (Gaofen 10R) bir 4C ile yörüngeye gönderildi.

Taşıdığı önemli görevler

• Fengyun-1C (1999): Ailenin ilk 4B uçuşunun yükü; uydu sonradan 2007'de Çin'in uydu savar denemesinde hedef alındı ve ürettiği parçalar uzay enkazı sorununu gündeme taşıdı.
• CBERS serisi: Çin ve Brezilya'nın ortak yer gözlem uyduları (yer gözlem uydusu örneği); 4B ile 1999, 2003, 2007, 2014 ve 2019'da uçtu, 2013'teki CBERS-3 kaybı dışında hepsi başarılı oldu.
• Queqiao (2018): Chang'e-4'ün Ay'ın arka yüzüne inişi için iletişim rölesi.
• Fengyun-3 serisi: Kutupsal yörüngeli hava durumu uyduları; 4C ile 2008'de Fengyun-3A'dan 2025'te Fengyun-3H'ye kadar yedi uydu, 4B ile 2023'te Fengyun-3G.
• Yaogan ve Gaofen grupları: Güncel fırlatmalara örnek olarak 23 Ekim 2026'daki Yaogan 53-07/09 ve 56-19/21 fırlatması; aynı gün Çin dokuz saat içinde iki Uzun Yürüyüş fırlattı (ayrıntılar).

Benzer roketlerle karşılaştırma

Uzun Yürüyüş 4B/4C orta-küçük sınıfta yer alır. Alçak yörünge kapasitesi yaklaşık 4.200 kg'dır; Falcon 9 tek kullanımlık hâlinde 22.800 kg taşıyabilir, Uzun Yürüyüş 5 ise çok daha ağır yükler için tasarlanmış bir Çin roketidir. Çin'in kendi içinde ise daha yeni Uzun Yürüyüş 6A (yaklaşık 8.000 kg) ve Uzun Yürüyüş 7 (yaklaşık 13.500 kg) alçak yörüngede daha fazla yük taşır. Uzun Yürüyüş 4 ailesinin farkı, düşük maliyetli ve hazır bekleyebilen bir Güneş eşzamanlı yörünge taşıyıcısı olmasıdır; ancak hipergolik yakıtlar nedeniyle Çin yeni kuşak roketlerinde (Uzun Yürüyüş 6, 7, 8) kerosen-oksijene geçti.

Sık sorulan sorular

Uzun Yürüyüş 4 kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla 4B için 59, 4C için 59 (Launch Library'de 60) uçuş görünüyor; 4A ise iki kez uçtu.

Ne kadar yük taşır?

Tasarım değerleri alçak Dünya yörüngesine 4.200 kg, Güneş eşzamanlı yörüngeye 2.800 kg ve yerdurağan geçiş yörüngesine 1.500 kg'dır.

Yeniden kullanılabilir mi?

Hayır. Tüm kademeler tek kullanımlıktır ve Çin içindeki düşme alanlarına iner; yeniden kullanılabilir roketlerden farkı budur.

Türkiye'den bir yük taşıdı mı?

Fırlatma kayıtlarında Türk bir uydu görünmüyor; ancak bu kayıtlar küçük ortak yükleri her zaman ayrıntılı vermediği için kesin bir "hiç taşımadı" denemez. Türkiye'nin küçük uydu çalışmaları için küp uydular sayfasına bakabilirsiniz.