H-IIA roketi: nasıl çalıştı, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

H-IIA (Japonca yazımıyla H-2A), Japonya'nın 2001'den 2025'e kadar kullandığı, iki kademeli ve sıvı hidrojen ile sıvı oksijen yakan tek kullanımlık bir roketti. Mitsubishi Heavy Industries (MHI) şirketi, JAXA ile birlikte geliştirip işletti; 28 Haziran 2025'teki 50. uçuşuyla emekli oldu. 50 uçuşun 49'u başarılı sonuçlandı.

Roket; yerdurağan yörüngeye uydu, gezegenler arası sondalar ve yer gözlem uyduları taşımak için tasarlandı ve tüm fırlatmalarını Tanegashima Uzay Merkezi'nden yaptı. Japon ulusal uzay programının yirmi dört yıl boyunca ana taşıyıcısı olarak Hayabusa2 asteroit sondasından Himawari hava uydularına kadar çok sayıda görevi yörüngeye veya yörünge ötesine gönderdi. Yerini, 2023'te ilk uçuşunu yapan H3 aldı.

Fırlatma videosu

Yukarıdaki video, JAXA'nın resmî kanalındaki, GOSAT-GW (Ibuki-GW) uydusunu taşıyan H-IIA'nın 50. ve son uçuşunun kaydıdır.

Nasıl çalışır?

H-IIA'nın ana gövdesi, yani çekirdek roket, iki kademeden oluşur. Birinci kademe tek bir LE-7A motoruyla çalışır; JAXA bu motorun itkisini 1.098 kilonewton, çalışma süresini ise yaklaşık 390 saniye olarak veriyor. İkinci kademe tek bir LE-5B motoru taşır; bu motorun itkisi 137 kilonewton, çalışma süresi yaklaşık 530 saniyedir. Her iki kademede de yakıt sıvı hidrojen, yükseltgen sıvı oksijendir. Kademeler arasındaki işi anlamak için kademe (aşama) sayfasına bakılabilir.

Hidrojen-oksijen çifti neden seçilir? Roket motorlarının verimi özgül itki ile ölçülür: aynı yakıt kütlesinden ne kadar itki alındığını gösterir. Hidrojen çok hafif bir yakıt olduğu için bu ölçüde üstündür; bunun bedeli ise hidrojenin çok soğuk saklanmasının gerekmesi ve büyük tank hacmidir. Motorların nasıl çalıştığına sıvı yakıtlı roket motoru sayfasından bakılabilir.

Kalkışta çekirdek roketin ek güce ihtiyacı vardır. Bunu yan yana bağlanan katı yakıtlı yardımcı roketler sağlar. H-IIA'nın temel yardımcıları SRB-A tipidir. Wikipedia'ya göre her biri yaklaşık 15,1 metre boyunda ve 2,5 metre çapındadır; roketin görevine göre iki ya da dört tane takılır. Daha fazla güç gerektiğinde iki ya da dört Castor 4AXL tipi küçük katı yakıtlı ek roket daha eklenebiliyordu.

Bu kombinasyonlar roketin adında kodlanır. "H2A 202" adındaki ilk rakam çekirdek kademe sayısını (hep 2), ikinci rakam sıvı yakıtlı yardımcı roket sayısını (planlandı ama hiç geliştirilmedi, bu yüzden hep 0), üçüncü rakam SRB-A sayısını gösterir. İsteğe bağlı dördüncü rakam Castor 4AXL sayısıdır. Emekli olana kadar uçan sürümler H2A 202, 2022, 2024 ve 204 idi.

İniş ve kurtarma yoktu: H-IIA yeniden kullanılmak üzere tasarlanmadı. Tükenen yardımcı roketler ve kademeler ayrılıp atılıyor, yük ise ikinci kademeden yörüngeye bırakılıyordu. Bu tasarım basit ve güvenilir olsa da her fırlatmada roketin tamamı harcanıyordu; yeniden kullanılabilir roketler ise maliyeti bu farktan düşürmeyi hedefler.

Teknik özellikler

Özellik	Değer
Yükseklik	53 m
Çap	4 m
Kalkış kütlesi	285 ton (H2A 202, Launch Library 2); JAXA 289 ton (yük hariç) veriyor; sürüme göre 285-445 ton
Kademe	2 (artı 2-4 katı yakıtlı yardımcı roket)
Yakıt	sıvı hidrojen / sıvı oksijen (çekirdek kademeler)
Birinci kademe motoru	1 × LE-7A, 1.098 kN
İkinci kademe motoru	1 × LE-5B, 137 kN
Alçak Dünya yörüngesine yük	yaklaşık 10.000 kg (JAXA; 300 km, 30° eğim, H2A 202)
Yerdurağan geçiş yörüngesine yük	4.100 kg (H2A 202) ile 6.000 kg (H2A 204) arası
Fırlatma yeri	Tanegashima Uzay Merkezi, LA-Y1 (Yoshinobu) fırlatma alanı

Alçak yörünge için Alçak Dünya yörüngesi, geçiş yörüngesinin varış noktası için yerdurağan yörünge sayfalarına bakılabilir. Wikipedia, tüm sürümleri kapsayan LEO değerini 10.000-15.000 kg aralığıyla veriyor; JAXA'nın kendi sayfasında en yalın sürüm için "yaklaşık 10 ton" yazıyor, bu yüzden tabloda onu esas aldım.

Uçuş geçmişi

H-IIA, daha eski H-II roketinden türedi; Wikipedia'ya göre tasarımda güvenilirliği artırmayı ve maliyeti düşürmeyi amaçlayan önemli değişiklikler yapıldı. İlk uçuşu 29 Ağustos 2001'de yaptı. Sonraki yıllarda önemli duraklar şunlardı:

• 29 Ağustos 2001: ilk test uçuşu (H2A 202). 4 Şubat 2002'deki ikinci test uçuşunda ise H2A 2024 sürümü ilk kez uçtu.
• 14 Aralık 2002: Avustralya'nın FedSat-1 uydusu, H-IIA'nın taşıdığı ilk yabancı yük oldu.
• 29 Kasım 2003: altıncı uçuş (F6), iki keşif uydusunu taşırken başarısız oldu. Sebep, bir SRB-A yardımcı roketindeki sıcak gaz sızıntısıydı: sızıntı ayrılma düzeneğini bozdu, yardımcı roket ayrılmadı, kütlesi roketin planlanan hıza ve yüksekliğe ulaşmasını engelledi ve araç yaklaşık 10 dakika sonra yer komutuyla imha edildi. H-IIA bu kazanın ardından 26 Şubat 2005'te MTSAT-1R uydusuyla uçuşlara döndü.
• 1 Nisan 2007: üretim ve işletme sorumluluğu JAXA'dan MHI'ya geçti; MHI'nın işlettiği ilk görev, 14 Eylül 2007'de Ay'a giden SELENE (Kaguya) oldu; bu aynı zamanda H-IIA'nın Dünya yörüngesinin ötesine yaptığı ilk fırlatmaydı.
• 20 Mayıs 2010: Venüs iklim uydusu Akatsuki'yi ve IKAROS'u taşıdı.
• 3 Aralık 2014: Hayabusa2 asteroit sondasını fırlattı.
• 24 Kasım 2015: Telstar 12 Vantage ile bir Japon roketinin ilk ticari ana yükünü taşıdı.
• 19 Temmuz 2020: Birleşik Arap Emirlikleri'nin Mars sondası Hope'u gönderdi.
• 6 Eylül 2023 (UTC): XRISM X-ışını teleskobunu ve SLIM Ay aracını taşıdı.
• 28 Haziran 2025 (UTC): son uçuşta (F50) GOSAT-GW uydusunu yörüngeye çıkardı; bu, H-II roket ailesinin de son uçuşu oldu.

11/2026 itibarıyla H-IIA emekli olduğu için sayılar değişmeyecek: 50 uçuş, 49 başarı, 1 başarısızlık; yani yaklaşık yüzde 98 başarı oranı. 2003'teki başarısızlıktan sonraki 44 uçuşun tamamı başarılı oldu. Sürümlere göre dağılım ise şöyle: H2A 202 ile 35, H2A 204 ile 5, H2A 2022 ile 3 ve H2A 2024 ile 7 uçuş yapıldı; başarısızlık H2A 2024 sürümünde yaşandı.

Hitomi (ASTRO-H) X-ışını uydusu da 17 Şubat 2016'da H-IIA'yla fırlatıldı. Uydu uçuştan 37 gün sonra parçalandı; kayıp roketin değil uydunun sorunu olarak kayıtlara geçti, fırlatma kendisi başarılıydı.

İşin bir yan kolu da H-IIB'ydi: H-IIA'nın daha güçlü bir türevi olan bu roket, ilk uçuşunu 10 Eylül 2009'da yaptı ve 2020'de emekli oldu. Ayrı bir roket olduğu için buradaki sayılara dahil değildir.

Taşıdığı önemli görevler

• Hayabusa2: Ryugu asteroitinden örnek getiren JAXA sondası, 3 Aralık 2014'te H-IIA ile fırlatıldı. Benzer görevler için asteroitten örnek getiren görevler sayfasına bakılabilir.
• Akatsuki: Venüs'ün iklimini izleyen Japon sondası, 2010'da fırlatıldı.
• SELENE (Kaguya): Japonya'nın Ay yörünge aracı, 2007'de H-IIA'nın Dünya yörüngesinin ötesindeki ilk görevi oldu.
• Himawari 8 ve Himawari 9: Japonya'nın hava gözlem uyduları; sırasıyla 7 Ekim 2014 ve 2 Kasım 2016 tarihlerinde fırlatıldı.
• Emirates Mars Mission (Hope): Birleşik Arap Emirlikleri'nin Mars sondası, Temmuz 2020'de H-IIA ile Mars'a gönderildi.
• XRISM ve SLIM: X-ışını teleskobu XRISM ile Ay'a hassas iniş aracı SLIM aynı H-IIA'yla fırlatıldı (6 Eylül 2023, UTC). XRISM'in sonraki bulguları için sitedeki XRISM'in pulsar rüzgârı gözlemi yazısına bakılabilir.
• GOSAT-GW: sera gazı ve su döngüsünü izleyen Ibuki-GW uydusu, H-IIA'nın 28 Haziran 2025'teki son görevidir.

Roketin halefi H3, Ekim 2026'da Mars'ın uydusu Phobos'tan örnek getirecek MMX sondasını da taşıdı; ayrıntı için MMX'in fırlatılışı yazısına bakılabilir.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Roket	Yükseklik	Alçak yörüngeye yük	Yeniden kullanım
H-IIA (H2A 202)	53 m	yaklaşık 10.000 kg	Yok
Falcon 9	69,8 m	22.800 kg (tek kullanımlık), 17.500 kg (iniş yaparak)	Birinci kademe ve burun konisi
Antares 230+	42,5 m	Wikipedia'ya göre 8.000 kg	Yok

H-IIA orta sınıf bir roketti: Falcon 9'dan hem daha kısa hem de alçak yörüngeye daha az yük taşıyordu. Temel fark yeniden kullanımdaydı: H-IIA'nın tüm parçaları tek kullanımlıktı, Falcon 9'un birinci kademesi ise inip yeniden uçabiliyor. Halefi H3 için sitedeki H3 sayfasına bakılabilir. Rakamlar farklı referans yörüngelere ve farklı sürümlere dayandığı için kıyas yaklaşıktır.

Sık sorulan sorular

H-IIA kaç kez uçtu?

Toplam 50 kez uçtu (29 Ağustos 2001 - 28 Haziran 2025). Bunların 49'u başarılı oldu; tek başarısızlık 29 Kasım 2003'teki altıncı uçuştu.

H-IIA ne kadar yük taşıyabilirdi?

JAXA'ya göre en yalın sürüm alçak Dünya yörüngesine yaklaşık 10 ton, yerdurağan geçiş yörüngesine yaklaşık 4 ton taşıyabiliyordu. Wikipedia'ya göre en güçlü sürümler (H2A 204) geçiş yörüngesine 6 tona kadar çıkıyordu.

H-IIA'nın yerine hangi roket geçti?

Japonya'nın yeni ana roketi H3 geçti; H3 ilk uçuşunu Mart 2023'te yaptı. H-IIA'nın son uçuşu Haziran 2025'te gerçekleşti.

H-IIA, Türkiye'den bir uyduyu taşıdı mı?

Hayır; baktığım 50 uçuşluk listede Türkiye'ye ait bir ana yük yok. Yabancı yükler arasında Avustralya'nın FedSat-1'i, BAE'nin Hope sondası ve KhalifaSat, Güney Kore'nin KOMPSAT-3'ü gibi örnekler vardı.