Epsilon roketi: nasıl çalışır, kaç kez uçtu, teknik özellikleri

Epsilon, Japonya'nın uzay ajansı JAXA'nın geliştirdiği, tamamı katı yakıtlı motorlardan oluşan küçük bir uydu fırlatma roketidir. Üretimi IHI şirketindedir ve Japonya'nın güneyindeki Uchinoura Uzay Merkezi'nden kalkar. Küçük bilim ve yer gözlem uydularını alçak Dünya yörüngesine ve Güneş eşzamanlı yörüngeye ucuza ve hızla çıkarmak için tasarlandı.

Epsilon 11/2026 itibarıyla altı kez uçtu; beş fırlatma başarılı oldu, Ekim 2022'deki altıncı uçuş başarısızlıkla bitti. O günden beri bir Epsilon fırlatılmadı ve roketin yeni sürümü Epsilon S'nin geliştirmesi motor testlerindeki patlamalar yüzünden gecikti. Aşağıda roketin nasıl çalıştığını, hangi uçuşları yaptığını ve bugün nerede durduğunu topladık. Genel arka plan için Roket nedir, nasıl çalışır? sayfasına da bakabilirsiniz.

Nasıl çalışır?

Bir roket, egzoz gazını geriye doğru fırlatarak ileri gider; ne kadar hızlı ve ne kadar çok gaz atarsa o kadar büyük bir itki üretir. Yörüngeye çıkmak için gereken hız kazancı roket denklemiyle hesaplanır ve yakıt tankının kendisi de kütleye eklendiği için ilişki doğrusal değildir. Bu yüzden roketler kademeli yapılır: işi biten kademe bırakılır, geriye kalan daha hafif roket yoluna devam eder.

Epsilon'un her kademesi katı yakıtlı motordur. Katı motorda yakıt ve yükseltgen aynı blokta hazır bekler; pompa, boru ve soğutulmuş sıvı tankı yoktur, bu da roketi sade ve çabuk hazırlanır kılar. Karşılığında motor bir kez ateşlendi mi yakıt bitene kadar yanar ve sıvı yakıtlı bir motor gibi çalışırken kolayca kısılıp yeniden çalıştırılamaz. Katı yakıtın özgül itkisi (yakıtın ne kadar verimli kullanıldığını gösteren ölçü) de genellikle sıvı sistemlerinkinden düşüktür.

Yayımlanmış teknik derlemelere göre Enhanced (geliştirilmiş) Epsilon şu kademelerden oluşur:

• Birinci kademe SRB-A3: 65,9 ton yakıt taşır, en çok 2.271 kilonewton (yaklaşık 2,3 meganewton) itki verir ve yaklaşık 116 saniye yanar. Aynı güçlendirici H-IIA roketinde de kullanılmıştır.
• İkinci kademe M-35: en çok 445 kN itki verir, yaklaşık 129 saniye yanar. Eski M-V roketinin üst kademe geleneğinden gelir.
• Üçüncü kademe KM-V2c: yaklaşık 99,6 kN itki verir ve yaklaşık 91 saniye yanar.
• İsteğe bağlı dördüncü kademe (PBS): hidrazin yakıtlı küçük bir sıvı itki sistemidir. Yükü hassas biçimde istenen yörüngeye bırakmak ve yörüngeyi düzeltmek için kullanılır; ASNARO-2, RAPIS-1 ve sonraki uçuşlar bu dört kademeli düzenle yapıldı.

Epsilon'un asıl yeniliği fırlatma işleminin kendisidir. JAXA'ya göre roket, eski M-V'den uyarlanan "mobil fırlatma kontrolü" sistemiyle yönetilir; kalkış hazırlığı otomatik denetimlerle yapılır ve sahada yalnızca sekiz kişi gerekir. Daha önceki sistemlerde bu sayı yaklaşık 150'ydi. Geliştirme hedefi, M-V'nin görev başına yaklaşık 70 milyon dolarlık maliyetini yaklaşık 38 milyon dolara indirmekti; bu bir şirket ve ajans hedefidir, gerçekleşen maliyet olarak okunmamalıdır. Epsilon yeniden kullanılmaz; tüm kademeler Pasifik'e düşer.

Teknik özellikler

Aşağıdaki değerler Enhanced Epsilon konfigürasyonuna aittir. Yük kapasitesi yörüngeye ve kademe sayısına göre değiştiği için ilgili satırlarda koşul belirtildi.

Özellik	Değer
Üretici	IHI (JAXA adına)
Yükseklik	26,0 m (Epsilon S Block 1: 26,8 m)
Çap	2,5 m
Kalkış kütlesi	yaklaşık 95,4 ton
Kademe	3 (isteğe bağlı 4.)
Motorlar	SRB-A3, M-35, KM-V2c, isteğe bağlı PBS
Kalkış itkisi	en çok 2.271 kN (birinci kademe)
Alçak yörünge yükü	700 kg (500 km dairesel)
Güneş eşzamanlı yörünge yükü	450 kg (JAXA'nın ilk tanıtımı), 590 kg (Enhanced için derlemeler)
Fırlatma yeri	Uchinoura Uzay Merkezi

Yerdurağan geçiş yörüngesine (GTO) taşıma kapasitesini güvenilir bir kaynaktan doğrulayamadığım için tabloya koymadım; Epsilon bu işe zaten tasarlanmış bir roket değil. Güneş eşzamanlı yörünge için iki farklı rakam vermemin nedeni, JAXA'nın erken tanıtım sayfasıyla Enhanced sürümü derleyen kaynakların aynı değeri vermemesidir. JAXA'nın aynı sayfası standart sürüm için alçak yörüngeye 1.200 kg da yazar; hangi yörünge koşuluna ait olduğunu doğrulayamadığım için bunu tabloya almadım.

Verileri göster

Toplam uçuş	6
Başarılı	5
Başarısız	1
İlk uçuş	2013
Son uçuş	2022

Uçuş geçmişi

JAXA, Epsilon'un geliştirmesine 2007'de başladı. Roket ilk uçuşunu 14 Eylül 2013'te yaptı ve Hisaki (SPRINT-A) adlı, gezegenleri morötesi ışıkta inceleyen küçük uzay teleskobunu yörüngeye çıkardı. 20 Aralık 2016'da Enhanced sürümün ilk uçuşuyla Arase (ERG) uydusu Dünya'nın radyasyon kuşaklarını incelemek üzere eliptik bir yörüngeye çıkarıldı; bu uydunun bilimsel sonuçlarını Arase uydusu Dünya'nın "aşılmaz bariyeri" içinde hızlanan elektronları gördü yazımızda anlattık.

• Ocak 2018 (Epsilon-3): 570 kg'lık ASNARO-2 radar görüntüleme uydusu Güneş eşzamanlı yörüngeye çıkarıldı.
• 18 Ocak 2019 (Epsilon-4): RAPIS-1 ana yükle birlikte altı küçük uydu taşındı; ilk kez çoklu uydu fırlatması yapıldı.
• 9 Kasım 2021 (Epsilon-5): RAISE-2 ana yük olmak üzere dokuz uydu aynı fırlatmada hedef yörüngelere bırakıldı. JAXA'ya göre bu, Epsilon'un tek seferde taşıdığı en yüksek uydu sayısıdır.
• 12 Ekim 2022 (Epsilon-6): Roket, ikinci kademe motoru söndükten kısa süre sonra uçuş sonlandırma sistemiyle imha edildi. Kayıtlara geçen neden, uçuşun yönelim (attitude) kontrolündeki bir arızadır. RAISE-3 ve QPS-SAR-3/4 radar uyduları dahil bir dizi uydu kaybedildi; bu, Epsilon'un ticari uyduları ilk kez taşıdığı uçuştu.

Başarı oranı 11/2026 itibarıyla 6 uçuşta 5 başarıdır (yaklaşık yüzde 83). Örnek sayı küçük olduğu için bu oran tek bir arızadan çok etkilenir.

Epsilon S ve motor testleri. JAXA, daha güçlü ve H3 ile ortak parçalar kullanan Epsilon S'yi geliştiriyor. Ancak yeni E-21 ikinci kademe motoru 14 Temmuz 2023'te yer testinde bozuldu; sorunun ateşleme düzeneğinden kopan bir metal parçanın erimesi ve etrafa saçılmasıyla ilişkilendirildiği bildirildi. 26 Kasım 2024'teki ikinci testte motor ateşlemeden yaklaşık 49 saniye sonra arızalandı. JAXA bunun üzerine ikinci kademede yeni tasarımdan vazgeçip Enhanced Epsilon'dan gelen denenmiş motora dönmeye karar verdi. Bu yeni plana göre ortaya çıkan "Epsilon S Block 1", biraz daha kısa (26,8 m) ve daha az yakıtlıdır; JAXA'ya göre bu değişiklik kapasiteyi düşürüyor: Vietnam'ın LOTUSat-1 uydusu yine uçabilecek ama yörüngeye ulaşmak için ek yakıt gerekecek, Güneş gözlem uydusu SOLAR-C için ise başka fırlatma seçenekleri inceleniyor. 23 Temmuz 2026'da Tanegashima'da, eski M-35a motoruna dayalı ikinci kademe yaklaşık 130 saniyelik yer testini planlandığı gibi tamamladı. İlk Epsilon S uçuşu 2026 mali yılı (Nisan 2026-Mart 2027) için hedefleniyor; 11/2026 itibarıyla uçuş gerçekleşmedi.

Yeniden kullanım

Epsilon yeniden kullanılabilir bir roket değildir. Katı yakıtlı kademeler yanma sonunda boşalır ve atılır, kurtarma planı da yoktur. Burada ana hedef, yeniden kullanılabilir roketlerle maliyet yarışına girmek değil, hazırlık süresini ve sahadaki insan sayısını küçültmektir.

Taşıdığı önemli görevler

Epsilon'un en bilinen yükü, radyasyon kuşaklarını inceleyen Arase uydusudur: Arase Dünya'nın manyetik alanında hızlanan elektronları ölçtü. Roket ayrıca Hisaki (SPRINT-A) teleskobunu, ASNARO-2 radar uydusunu, RAPIS-1 gösterim uydusunu ve Epsilon-5'te dokuz küçük uyduyu taşıdı. Epsilon-6'da kaybedilen QPS-SAR-3 ve 4 radar uyduları ise ticari ilk yük olarak dikkat çekti; aynı QPS-SAR dizisinin sonraki uyduları bugün Electron roketiyle yörüngeye gidiyor. Örnek için QPS-SAR-20'nin Electron ile fırlatılması haberine bakabilirsiniz.

Benzer roketlerle karşılaştırma

Epsilon, küçük uydu sınıfının katı yakıtlı fırlatıcıları arasındadır. Aşağıdaki karşılaştırma, bu sayfadaki doğrulanmış değerleri kullanır; üç roketin de rakamları yayımlanmış kaynaklarda tek bir yörünge koşuluna göre verilmediği için yük değerlerini birebir kıyaslamak yanıltıcı olabilir.

Roket	Ülke	Yükseklik	Alçak yörünge yükü	Özellik
Epsilon (Enhanced)	Japonya	26,0 m	700 kg (500 km dairesel)	3-4 kademe, yerden
Minotaur I	ABD	19,2 m	580 kg (185 km)	Eski Minuteman II füze kademeleri
Pegasus XL	ABD	17,6 m	443 kg (200 km)	Uçaktan fırlatılır, 2026'da son uçuş

Epsilon'un öne çıkan yanı, Japonya'nın M-V ve H-IIA mirasından türemiş motorlarla çok küçük bir sahada ekiple fırlatılabilmesidir. Ancak rakipleri ciddidir: küçük uydular artık büyük roketlerde ortak yolculuk (rideshare) ile ya da Rocket Lab gibi özel şirketlerin roketleriyle yörüngeye çıkıyor ve Epsilon'un uçuş sıklığı bu yarışta düşük kalmıştır.

Sık sorulan sorular

Epsilon roketi kaç kez uçtu?

11/2026 itibarıyla altı kez. 2013'ten 2021'e kadar beş uçuşun hepsi başarılı oldu; 12 Ekim 2022'deki altıncı uçuş başarısızlıkla sonuçlandı ve o günden beri Epsilon fırlatılmadı.

Epsilon ne kadar yük taşır?

JAXA'nın ve teknik derlemelerin yayımladığı değerlere göre alçak yörüngeye yaklaşık 700 kg (500 km dairesel yörünge), Güneş eşzamanlı yörüngeye ise konfigürasyona göre 450-590 kg arasında yük taşır. Epsilon S Block 1'in kapasitesi bundan daha düşüktür.

Epsilon'un yeni sürümü Epsilon S ne zaman uçacak?

JAXA ilk Epsilon S uçuşunu 2026 mali yılı için hedefliyor; bu, Mart 2027'ye kadar anlamına gelir. 11/2026 itibarıyla uçuş yapılmadı. Bu bir hedeftir, kesin bir fırlatma tarihi değildir.

Epsilon Türkiye'den bir yük taşıdı mı?

İncelediğim fırlatma listelerinde Türkiye'ye ait bir uydu yoktur. Epsilon'un önceki uçuşlarındaki yükler Japon kurum, üniversite ve şirket uydularıdır.

Fırlatma videosu

JAXA'nın resmî kanalındaki bu kayıt, Epsilon-2'nin Arase (ERG) uydusuyla yaptığı fırlatmanın canlı yayınıdır.