The Partnership (Ezell): Apollo-Soyuz kenetlenmesinin NASA tarihi ve özeti

The Partnership: A History of the Apollo-Soyuz Test Project (Ortaklık: Apollo-Soyuz Test Projesi'nin tarihi), NASA'nın 1978'de "SP-4209" numarasıyla yayımladığı resmî tarihtir. Edward Clinton Ezell ile Linda Neuman Ezell'in birlikte yazdığı kitap, bir Amerikan Apollo kapsülüyle bir Sovyet Soyuz aracının 17 Temmuz 1975'te yörüngede kenetlenmesine giden yolu anlatır. Bu uçuş, iki ülkenin birlikte yaptığı ilk insanlı uzay göreviydi ve Soğuk Savaş'ın yumuşama (detant) döneminin simgelerinden biri oldu. Kitap, 1960'ların başında iki ülke arasında uzay işbirliği görüşmelerini yürüten Hugh Dryden ile Anatoliy Blagonravov'a ithaf edilmiştir. ABD hükümeti eseri olduğu için NASA'nın sitesinde ücretsiz okunabilir.

Kitap ne anlatıyor?

Ezell'ler bu kitabı olaylar yaşanırken yazdı. Önsözde anlattıklarına göre projenin Amerikan teknik direktörü Glynn S. Lunney, iki ülkenin mühendisleri arasında gelişen çalışma ilişkisinin, belgelerin kuru diline sıkışmadan kayda geçmesini istemişti. Yazarlar da 1974 baharından itibaren Houston'daki ortak toplantıları teyp kayıt cihazlarıyla izlediler, koridorlarda ve telefonda katılımcılarla görüştüler, proje ofisinin bütün yazışmalarını okudular. Kendilerini yarı şakayla "anlık tarihçiler" diye tanımlarlar.

Yazarlar kitabın sınırını da açıkça söyler: Sovyetler Birliği'ne hiç gitmediler, Sovyet tarafı da tarih konuşmak istemediğini kibarca ama kesin bir dille bildirdi. Bu yüzden anlatı Amerikan bakış açısındandır; dengelemek için mümkün olan yerlerde Rusça kaynaklar kullanılmıştır. Kitap teknik ayrıntıya girer ama okuru boğmamaya çalışır; asıl ilgi alanı iki farklı mühendislik geleneğinin ortak bir dil bulma çabasıdır.

Kitap bir giriş, on bir bölüm ve bir son sözden oluşur. Giriş, NASA Başkanı Thomas Paine ile Sovyet Bilimler Akademisi Başkanı Mstislav Keldiş arasındaki yazışmalarla açılır. İlk bölümler Soğuk Savaş rekabetini ve ilk işbirliği denemelerini, üçüncü bölüm iki ülkenin insanlı uzay araçlarının nasıl geliştiğini anlatır. Sonraki bölümler Amerikalı mühendislerin Ekim 1970'teki ilk Moskova ziyaretinden başlayıp Temmuz 1975'teki uçuşa kadar projenin adım adım nasıl kurulduğunu izler. Sonda ek bölümler hâlinde iki ülkenin insanlı uçuş tarihçesi, ortak toplantıların listesi, bilimsel deneyler ve roketler yer alır.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Kitap bir tarih incelemesi olduğu için özeti ana evrelere göre vermek daha doğru olur.

Rekabetten ilk temasa. Kitap 1957'de Sputnik'le başlayan uzay yarışını ve iki tarafın birbirine duyduğu güvensizliği hatırlatır. 1962'deki ilk Dryden-Blagonravov anlaşması, meteoroloji uyduları ve yer manyetizması gibi sınırlı alanlarda işbirliğine kapı aralar; uzay biyolojisi ve tıbbı üzerine ortak bir kitap fikri de bu görüşmelerden doğar. Üçüncü bölüm, iki ülkenin Vostok'tan Soyuz'a ve Mercury'den Apollo'ya uzanan araçlarının birbirinden ne kadar farklı yollardan geliştiğini gösterir.

Moskova ve test uçuşu fikri (1970-1972). Ekim 1970'te Amerikalı mühendisler Moskova'ya gider ve ilk kez Sovyet meslektaşlarıyla masaya oturur. Ocak 1971'de konuşmalar genel iyi niyetten somut bir öneriye döner: mevcut araçlarla yapılacak bir test uçuşu. Sonraki on altı ayda iki taraf birlikte çalışmayı öğrenir ve Mayıs 1972'ye gelindiğinde gereken donanımı 1975 ortasına kadar yapabileceklerine güvenir. Mayıs 1972'deki Nixon-Kosigin zirvesinde proje resmen onaylanır.

Donanım, ekipler, eleştiriler (1972-1975). Ortak kenetlenme sistemi ve iki aracı birbirine bağlayacak kenetlenme modülü tasarlanır, testler yapılır. Ekipler seçilir: Amerikan tarafında Thomas Stafford, Vance Brand ve uzun yıllar sağlık sorunu yüzünden uçamamış Mercury astronotu Deke Slayton; Sovyet tarafında ilk uzay yürüyüşünü yapan Aleksey Leonov ve Valeriy Kubasov. Astronotlar ve kozmonotlar birbirlerinin dilini öğrenir. 1975 baharında son incelemeler yapılırken ABD'de görevin güvenliğini ve gerekliliğini sorgulayan sesler yükselir.

Uçuş ve sonrası. Temmuz 1975'teki uçuş neredeyse kusursuz geçer: iki araç kenetlenir, ekipler birbirini ziyaret eder, ortak deneyler yapılır. Yazarlar, Apollo'nun dönüşünde azot tetroksit dumanının kabine sızdığını ve ekibin bunu soluduğunu da anlatır. Son söz, projenin değerini tartar: eleştirmenler bunu pahalı bir siyasi gösteri olarak görürken NASA yöneticileri hem ekiplerin moralini koruduğunu hem de uluslararası işbirliğine sağlam bir ilk adım olduğunu savunur. Ancak 1975-76 kışında detant zayıflar ve ortak insanlı uçuşların geleceği belirsiz kalır.

Yazarlar ve yazıldığı dönem

Kitaptaki tanıtıma göre The Partnership, Johnson Uzay Merkezi'nin tarih ofisinde çalışan karı-koca bir ekibin eseridir. Edward Clinton Ezell 1939'da Indianapolis'te doğdu; bilim ve teknoloji tarihi alanındaki doktorasını 1969'da Cleveland'daki Case Institute of Technology'de yaptı, North Carolina State ve Sangamon State üniversitelerinde ders verdikten sonra sözleşmeyle bu kitabı yazmak üzere NASA'ya geldi. Askerî teknoloji alanında da yazan Ezell, 1980'de Johnson Uzay Merkezi'nin tarihçisi oldu; birkaç yıl sonra Smithsonian'ın Ulusal Amerikan Tarihi Müzesi'nde askerî tarih küratörüydü. Linda Neuman Ezell 1951'de Illinois'de doğdu, 1974'te Sangamon State Üniversitesi'nden mezun oldu ve sonraki yıllarda NASA'nın tarihsel veri kitaplarından birini hazırladı.

Önsöz Temmuz 1976'da Houston'da tamamlanmış, kitap 1978'de basılmıştır. Bu zamanlama hem güç hem zayıflıktır: yazarlar olayları yakından görmüştür ama sonradan açılacak Sovyet arşivlerinden habersizdir. Kendileri de olaylar sürerken yazılan tarihin tam nesnel ya da eksiksiz olamayacağını kabul eder. Aynı ekip daha sonra NASA için Mars keşfinin tarihi On Mars'ı da yazdı.

Kitaptaki bilim

İki farklı atmosfer. Projenin en temel teknik sorunu, iki aracın kabin havasının birbirine hiç benzememesiydi. Apollo, deniz seviyesi basıncının kabaca üçte biri olan 258 milimetre cıva basıncında saf oksijenle çalışıyordu. Soyuz ise Dünya'daki gibi deniz seviyesi basıncında (760 mm cıva), azot ve oksijen karışımı kullanıyordu. Yüksek basınçlı azotlu havadan alçak basınçlı ortama hızla geçen biri, dalgıçlarda görülen vurgun benzeri bir tehlikeyle karşılaşır: kanda çözünmüş azot kabarcık oluşturabilir. Çözüm iki yönlüydü. Apollo ile Soyuz arasına bir hava kilidi işlevi gören kenetlenme modülü kondu ve Sovyet tarafı ortak uçuş süresince Soyuz'un basıncını düşürmeyi kabul etti. Kitaba göre aynı havayı kullanmak en akılcı çözüm olurdu, ama Apollo yapısı gereği daha yüksek bir basınca çıkamıyor, Soyuz da yangın güvenliği nedeniyle oksijen oranını yüzde 40'ın üstüne çıkaramıyordu. Sovyet tarafının bu ödünü, geçişlerden önceki uzun saf oksijen solunumu hazırlığını büyük ölçüde gereksiz kıldı.

Androjen kenetlenme. Önceki kenetlenme sistemlerinde bir taraf "erkek", öteki "dişi" parçayı taşırdı. Apollo-Soyuz için NASA'dan Caldwell Johnson'ın halka ve koni fikri ile Sovyet tasarımcı Vladimir Sıromyatnikov'un çalışmaları birleştirilerek iki yarısı da etkin ya da edilgen olabilen "androjen" bir mekanizma geliştirildi. Kitabın girişine göre projenin arkasında, gelecekte hem olağan uçuşların hem de kurtarma görevlerinin bu ortak donanımı ve yöntemleri kullanabilmesi fikri vardı. Aynı tasarım ailesi sonra Mir'de, mekik-Mir uçuşlarında ve Uluslararası Uzay İstasyonu'nda kullanıldı.

Yörüngede yapay tutulma. Uçuşun beşinci gününde Apollo, Güneş ile Soyuz arasına girerek bir yapay Güneş tutulması oluşturdu. Böylece Leonov ve Kubasov, Güneş'in dış atmosferi olan koronayı fotoğrafladı; aynı anda yerden de gözlem yapıldı. Başka bir deneyde Apollo, Soyuz'un üzerindeki yansıtıcılara ışık göndererek o yükseklikteki atomik oksijen ve azot miktarını ölçmeye çalıştı. Bu ölçümler yer yüzeyinden yapılamazdı, çünkü atmosferin alt katmanları ışığı emer.

Verileri göster

Ekim 1970	İlk Moskova ziyareti
Ocak 1971	Test uçuşu önerisi
Mayıs 1972	Nixon-Kosigin zirvesinde onay
15 Temmuz 1975	Soyuz ve Apollo fırlatıldı
17 Temmuz 1975	Yörüngede kenetlenme
24 Temmuz 1975	Apollo okyanusa indi

Etkisi ve yeri

Apollo-Soyuz, Apollo kapsülünün son uçuşuydu ve yaklaşık 44 saat süren kenetli uçuş, iki komutanın kapakta tokalaşmasıyla hafızalara yerleşti. Son sözde aktarıldığı gibi proje, 8 Şubat 1974'te inen Skylab 4 ile uzay mekiğinin ilk yörünge uçuşu arasındaki boşlukta NASA'nın insanlı uçuş ekibini işte tutmuştu. NASA yöneticilerinden George Low projeyi sonraki ortak girişimler için teknik ve yönetsel bir temel olarak görüyordu. Kitap bu iyimserliği basında çıkan sert eleştirilerle birlikte verir.

Tarih Low'u bir ölçüde haklı çıkardı: 1990'larda başlayan mekik-Mir ortaklığının kökleri Apollo-Soyuz'a dayanır ve o programı anlatan NASA kitabı Shuttle-Mir de giriş bölümünde 1975'teki kenetlenmeye yer verir. The Partnership ise projeyi içeriden izleyen tarihçilerin yazdığı resmî NASA anlatısıdır. Doğrulayabildiğimiz bir ödülü yoktur.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yoktur. Uzay yarışı yıllarının kültürel izlerini merak edenler uzay yarışının popüler kültüre etkisi üzerine yazımıza bakabilir.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap Soğuk Savaş tarihi, uzay diplomasisi ve mühendislik yönetimiyle ilgilenenler için uygundur. Uzun ve yer yer ayrıntılıdır; acelesi olan okur girişle başlayıp doğrudan uçuşu anlatan on birinci bölüme ve son söze geçebilir, sonra teknik bölümlere dönebilir. NASA'nın PDF kopyası basılı kitabın taranmış hâlidir ve fotoğraflarla çizimleri de içerir.

Sovyet tarafının hikâyesi için Challenge to Apollo, Apollo araçlarının yapımı için yazarların önsözde andığı Chariots for Apollo, Ezell'lerin örnek aldığı Gemini tarihi için On the Shoulders of Titans iyi tamamlayıcılardır.