Spaceman (Mike Massimino): Hubble'ı onaran astronotun anıları ve rehberi

Spaceman (tam adıyla Spaceman: An Astronaut's Unlikely Journey to Unlock the Secrets of the Universe), NASA astronotu Mike Massimino'nun anı kitabıdır. Kitap 4 Ekim 2016'da Crown yayınevinden çıktı, 336 sayfalık baskısıyla New York Times çok satanlar listesine girdi. Massimino, Uzay Mekiği'yle yaptığı iki uçuşta Hubble Uzay Teleskobu'nu yörüngede onaran ekipte uzay yürüyüşçüsü olarak çalışan isimdir; kitap da bu işe uzanan alışılmadık yolu anlatır.

Adını sıkça karıştırdığımız bir not: sitemizde Bir Astronotun Sonsuz Yolculuğu (Spaceman) adlı film de var; o film Jaroslav Kalfař'ın 2017 tarihli Spaceman of Bohemia romanından uyarlandı ve bu anı kitabıyla bir ilgisi yok.

Kitap ne anlatıyor?

Spaceman bir bilim kitabından çok bir yaşam öyküsüdür; ama bu yaşam, bilimin en görünür projelerinden birinin içinden geçer. Yayıncının tanıtımına göre kitap, Massimino'nun Ay'a iniş görüntülerinden etkilenen çocukluğunu, Columbia Üniversitesi ve MIT'deki eğitimini, NASA'nın astronot kadrosuna girmeden önce yaşadığı reddedilmeleri, uzay yürüyüşlerini ve Hubble Uzay Teleskobu'yla olan çalışmalarını kapsıyor. Kitabın omurgasında azim, ekip çalışması ve hayal kırıklığını bir sonraki denemeye çevirebilmek var.

Kitap, bir mühendisin gözünden yazılmış bir uzay hikâyesi olarak sunuluyor. Yayıncı kapak yazılarında Neil deGrasse Tyson, Bill Nye ve Brian Greene gibi bilim iletişimcilerinin övgülerine yer veriyor; Publishers Weekly kitabı "içten ve moral veren bir anı" diye nitelemiş.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Kitabın hattı, bir çocuğun uzaya bakışıyla başlar. Yayıncının özetine göre Massimino, yedi yaşındayken Apollo 11'in Ay'a inişini izler ve bu olay, ileride peşinden koşacağı hayalin başlangıcı olur. Hayal kolay yürümez: akademik hayatta zorlandığını, ardından Columbia Üniversitesi ve MIT'de mühendislik eğitimini sürdürdüğünü, NASA'nın astronot seçimlerinde ise üç kez geri çevrildiğini yine yayıncının tanıtımından öğreniyoruz.

Anlatının orta kısmı bu geri çevrilmelerin üstüne kuruludur. Gerçek hayattaki sonuç bellidir: Massimino 1996'da NASA'nın 16. astronot grubuna seçildi. Seçilmek, kitabın bitişi değil, uzun bir hazırlığın ilk kapısıdır: Massimino'nun ilk uçuşuna kadar altı yıl geçer.

Ardından uçuşlar gelir. İlk görev, Mart 2002'de Columbia ile yapılan dördüncü Hubble bakım uçuşudur; Massimino bu uçuşta iki uzay yürüyüşü yapar. İkinci görev, Mayıs 2009'da Atlantis ile gerçekleşen ve teleskobun son mekik bakımı olan STS-125'tir. Kitabın merkezinde bu iki Hubble görevi yer alır: teleskobu yörüngede, kalın eldivenlerle ve sınırlı sürede onarmak, çocukluktaki Ay hayalinin mühendislik karşılığıdır.

Kitabın kapanışı, yayıncının ifadesiyle azim ve uzay programı üzerine düşüncelerden oluşur. Burada Columbia'nın 2003'teki kaybı da arka plan olarak durur; çünkü Massimino'nun 2002'de uçtuğu araç, bir yıl sonra yedi mürettebatıyla birlikte yok oldu. Bu bağlam, STS-125'in neden yedek bir kurtarma mekiğiyle birlikte hazırlandığını da açıklar. Kitabın ana fikri sade: büyük bir hedefe tek bir parlak anla değil, tekrar tekrar denemekle ulaşılır; başarı ise çoğu zaman bir ekibin işidir.

Özetle Spaceman'in yapısı üç parçadan oluşur: hayalin doğuşu, reddedilmeleri aşan hazırlık yılları ve Hubble ile yapılan uzay yürüyüşleri. Okurun bu üç parçadan çıkardığı sonuç, "imkânsız" görünen bir mesleğin sistemli çalışma, sabır ve başkalarına güvenle mümkün olduğudur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Mike Massimino 19 Ağustos 1962'de New York'un Oceanside kasabasında doğdu, Franklin Square'de büyüdü. Columbia Üniversitesi'nden 1984'te lisans derecesi aldı; MIT'de makine mühendisliği alanında yüksek lisans, mühendislik derecesi ve 1992'de doktora yaptı. Mayıs 1996'da NASA'nın 16. astronot grubuna seçildi.

2002'deki STS-109 ve 2009'daki STS-125 uçuşlarında Hubble bakım ekibinde yer aldı. STS-125 sırasında uzaydan ilk "tweet"i atan kişi olarak anılır. Temmuz 2014'te NASA'dan ayrılıp Columbia Üniversitesi'nde makine mühendisliği bölümünde ders vermeye başladı; ayrıca Intrepid Deniz, Hava ve Uzay Müzesi'nde uzay programları danışmanlığı yapıyor. 2012-2014 arasında The Big Bang Theory dizisinde kendisi olarak göründü.

Spaceman, NASA'dan ayrılışından iki yıl sonra yayımlandı; yani Hubble görevleri ve mekik dönemi geriye bakılarak yazılabilecek kadar uzaktı. Kitabın sesli kitap (Audible) sürümünü Massimino kendisi okudu. 2020'de Yearling imzalı, 9-12 yaş okurlara göre uyarlanmış bir sürümü çıktı.

Kitaptaki bilim: Hubble'ı yerinde onarmak

Kitabın bilimsel arka planı, Hubble'ın hikâyesidir. Teleskop 24 Nisan 1990'da Discovery mekiğiyle (STS-31) fırlatıldı. Yaklaşık 540 kilometre yükseklikte dönen, 2,4 metrelik aynalı bir Ritchey-Chrétien yansıtmalı teleskoptur; ultraviyole, görünür ışık ve yakın kızılötesinde gözlem yapar. Fırlatıldıktan kısa süre sonra ana aynanın kenarlarının yaklaşık 2200 nanometre fazla yassı olduğu, yani "küresel sapma" denen bir kusur taşıdığı anlaşıldı; yıldız ışığı, tasarlandığı gibi 0,1 yay saniyesine değil, yaklaşık bir yay saniyesine yayılıyordu.

Çözüm uzayda geldi. Aralık 1993'teki ilk bakım görevi, aynanın kusurunu telafi eden COSTAR'ı ve ters hatayla üretilmiş yeni bir kamerayı (WFPC2) teleskoba taktı. Toplam beş bakım görevi yapıldı: Aralık 1993, Şubat 1997, Aralık 1999, Mart 2002 ve Mayıs 2009. Bu, bir uzay teleskobunun yörüngede astronotlar tarafından tamir edilip yükseltilebilmesi demekti; Hubble'ın onlarca yıldır bilim üretmesinin nedeni de budur. Ayrıntılı tarih için Not Yet Imagined ve Hubble: An Overview of the Space Telescope sayfalarına bakabilirsiniz.

Massimino'nun iki görevi bu zincirin ayrı halkalarıdır:

• STS-109 (1-12 Mart 2002, Columbia): Beş uzay yürüyüşü toplam 35 saat 55 dakika sürdü. Mürettebat, Gelişmiş Anket Kamerası'nı (ACS), yeni katı güneş panellerini, yeni bir güç kontrol ünitesini ve NICMOS kızılötesi aleti için deneysel bir soğutucuyu taktı; Hubble'ı daha yüksek bir yörüngeye de çıkardı. Beş yürüyüşten ikisini Massimino, Jim Newman'la birlikte yaptı; Massimino'nun iki yürüyüşü toplam 14 saat 46 dakika sürdü.
• STS-125 (11-24 Mayıs 2009, Atlantis): Hubble'ın son mekik bakımıydı. Beş uzay yürüyüşü toplam 36 saat 56 dakika sürdü. Wide Field Camera 3 ve Cosmic Origins Spectrograph yeni takıldı, ACS ve STIS onarıldı, bir ince yönlendirme sensörü, altı jiroskop ve iki pil modülü değiştirildi. Massimino'nun işleri arasında STIS onarımında cıvatası sıyrılmış bir tutamağı sökmek vardı.

İkinci görev ayrıca bir güvenlik hikâyesidir. 1 Şubat 2003'te Columbia, atmosfere dönüşte parçalandı ve yedi astronot hayatını kaybetti; Massimino'nun 2002'de uçtuğu araç buydu. Kazanın nedeni, kalkış sırasında dış yakıt tankından kopan bir yalıtım köpüğünün sol kanadın ısı kalkanı panellerine çarpmasıydı; dönüşte sıcak gazlar bu yarıktan içeri girdi. Bunun ardından NASA Yöneticisi Sean O'Keefe 2004'te Hubble'a yeni bakım görevini iptal etti; halefi Michael Griffin kararı geri aldı ve son bakım uçuşunu onayladı. STS-125'te Endeavour (STS-400), olası bir kurtarma için yerde hazır bekletildi; Hubble, Uluslararası Uzay İstasyonu'nun yörüngesinde olmadığı için bu uçuşta istasyona sığınma seçeneği yoktu.

Uzay yürüyüşünün teknik yönü için uzay yürüyüşü nasıl yapılır ve uzay giysisi nasıl çalışır yazılarımız iyi bir tamamlayıcıdır. Hubble'ın bugün hâlâ çalışan aletleri arasında ACS, WFC3, COS ve STIS var; yani Massimino'nun elinden geçen donanımın bir bölümü bugün de veri topluyor. Teleskobun ömrünün 2030-2040 arasına uzanabileceği tahmin ediliyor.

Etkisi ve ödülleri

Spaceman, bir edebiyat ödülüyle değil okur ilgisiyle öne çıktı: New York Times çok satanlar listesine girdi. Kitap 2017'de ciltsiz baskıyla (12 Eylül) yeniden çıktı, 2020'de de 9-12 yaş için uyarlanmış sürümü yayımlandı. Franklin Square'in bir sokağına Massimino'nun adının verilmesi de memleketinin ona bakışını gösteriyor.

Kitabı öne çıkaran şey, Hubble'ın teknik tarihini bir uzay yürüyüşçüsünün ağzından, insan ölçeğinde dinleyebilmemiz. Hubble ile ilgili kitapların çoğu teleskobun bilimsel keşiflerine odaklanır; bu kitap ise o keşiflerin arkasındaki bakım işini anlatan kişisel bir pencere açıyor.

Uyarlamaları

Kitabın film ya da dizi uyarlaması yok. Mike Massimino'yu ekranda genelde The Big Bang Theory dizisindeki kendi rolüyle ve Science Channel programlarıyla tanıyoruz; ancak bunlar kitaba dayanmıyor.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, astronot olmak isteyen gençler, mühendislik öğrencileri ve Hubble'ın arkasındaki insan emeğini merak eden herkes için uygun. Önceden fizik bilgisi gerekmiyor; yeri geldiğinde terimler açıklanıyor.

• Hubble'ı sevenler: Önce Hubble Space Telescope Discoveries gibi görsel NASA kitaplarını gözden geçirin, sonra Spaceman'e geçin; bakım görevlerinin bilimsel anlamı daha iyi oturur.
• Astronot anıları okuyanlar: Bir Astronottan Hayat Dersleri (Chris Hadfield), Endurance: Uzayda Bir Yıl (Scott Kelly) ve Carrying the Fire (Michael Collins) ile birlikte okunabilir.
• Columbia'yı merak edenler: Kaybın mühendislik tarafı için Ascension.

Kısacası Spaceman, "imkânsız görünen bir hedef için yeniden denemek" üzerine yazılmış sıcak bir anı. Hubble'ın alışılmış görüntülerinin arkasında, o aletleri elleriyle takan insanları görmek isteyenler için iyi bir başlangıç.