Pushing Ice (Alastair Reynolds): konusu, Janus bilimi ve okuma rehberi

Pushing Ice, Alastair Reynolds'ın 27 Ekim 2005'te Gollancz yayınevinden çıkan, ilk baskısı 460 sayfalık romanıdır. Reynolds'ın daha çok bilinen Revelation Space evreninin dışında, kendi başına duran bir kitaptır; yazarın kendi açıklamasına göre hikâye o evrenden ayrı bir evrende geçer. Kitap, 2006 Arthur C. Clarke Ödülü kısa listesinde yer aldı. Türkçe baskısını güvenilir bir kaynakta doğrulayamadığımız için bu sayfada Türkçe ad vermiyoruz; kitap özgün adıyla bilinir.

Kitap ne anlatıyor?

21. yüzyılın ortalarında insanlık Güneş Sistemi'nde kuyruklu yıldızlardan buz toplayan madenci gemilerle çalışmaktadır. Bu gemilerden biri, kaptanı Bella Lind olan Rockhopper'dır. Bir gün Satürn'ün uydularından Janus'un yörüngesinden çıktığı ve Güneş Sistemi'nin dışına doğru hızlandığı görülür. Yeterince hızlı ve yakın olan tek gemi Rockhopper'dır; mürettebat Janus'a yetişip elinden geldiği kadar veri toplamakla görevlendirilir.

Bundan sonrası bir yakalamacadan çok, bir tuzağın hikâyesidir. Janus sıradan bir buz kütlesi değildir ve mürettebat kendini hiç planlamadığı bir yolculuğun içinde bulur. Roman ilerledikçe hem Dünya'dan kopmuş küçük bir topluluğun nasıl ayakta kalacağı hem de yabancı uygarlıklarla temasın bedeli işlenir. Bilimkurgu ansiklopedisi SFE, kitabın karmaşık geleceğini ekonomi ile fiziğin en bütünlüklü birleştiği örneklerden biri olarak tarif eder.

Anlatı iki zamanlı kurulur. Çok uzak bir gelecekte, Lindblad Halkası Kongresi adlı insan uygarlığının temsilcileri, kurucuları sayılan Bella Lind'i onurlandırmak için toplanır. Bu çerçeve, okura baştan Bella'nın hikâyesinin sıradan bir kaza değil, bir uygarlığın başlangıcı olduğunu söyler.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Roman, çok uzak bir gelecekte, yaklaşık 500 ışık yılı çapındaki bir bölgeye yayılmış insan uygarlığı Lindblad Halkası'nın kongresinde başlar. Temsilciler, yaklaşık on bin yıllık yıldönümlerini nasıl kutlayacaklarını tartışırken, Bella Lind'e bir mesaj gönderme fikri ağır basar. Hikâye sonra 21. yüzyılın ortalarına döner.

Bella, kuyruklu yıldız buzu çıkaran Rockhopper'ın kaptanıdır. Janus'un yörüngeden çıkıp Güneş Sistemi'nden uzaklaşmaya başladığı haberi gelince gemisi takibe gönderilir. Yaklaşırken Janus'un aslında örtülmüş bir yabancı uzay aracı olduğu anlaşılır. Gemi, aracın eylemsizliği ortadan kaldıran sürücüsünün alanına yakalanır ve beklenenden çok daha uzağa, çok daha hızlı sürüklenir; Dünya'ya dönmek artık mümkün değildir. Mürettebat Janus'a inip uçuş boyunca hayatta kalmaya karar verir. Gidilen yer, Spica yıldızı yöneliminde ortaya çıkar.

İnişten önce Bella'nın en yakın dostu ve astı Svetlana Barseghian, hâlâ dönme şansı varken geri dönülmesini ister. Bella bunu çok tehlikeli bulur; Svetlana isyan eder, gemi indikten sonra Bella'yı koloniden ayrı bir yapıya sürer. Yıllar içinde koloni, Janus'ta buldukları yabancı teknolojiden enerji elde etmeyi öğrenir ve yaşam koşullarını yavaş yavaş iyileştirir.

Sonunda dev bir yapıya varılır ve burada "Fountainhead" (çeşme başlılar) denen dost bir tür karşılarına çıkar. Bu tür, insanları iyileştirip gençleştirebilir; yalnız beyin hasarını, hastanın kişiliğinden bir parça kaybetmeden onaramaz. Karşılığında Janus'un çekirdeğindeki enerji kaynağından yararlanma hakkı ister. Fountainhead'lerle ilişkiyi kötü yöneten Svetlana, koloninin yönetimini Bella'ya kaptırır; Bella onu sürmez, Svetlana ise bir tür kendi kendine sürgüne çekilir.

Bella, Fountainhead'lerden Musk Dogs adlı başka bir türün geleceği uyarısını alır. Svetlana bu türle ticaret yapıp yönetimi geri almaya çalışır; attığı adımlar bir olaylar zincirini başlatır ve Janus yok olur, herkes tahliye edilmek zorunda kalır. Musk Dogs'ın asıl amacı Janus'tan enerji çekmek değil, uydunun patlamasıyla yapının duvarında bir delik açmaktır. Tahliye sırasında Bella ölür, ama cesedi diğer kaçanlarla birlikte götürülür. On yıllar sonra Fountainhead'ler onu diriltir ve Bella, yapının başka bir yerinde yeni bir insan yerleşiminin kurulduğunu öğrenir.

Yazar ve yazıldığı dönem

Alastair Reynolds 13 Mart 1966'da Galler'in Barry kentinde doğdu. Newcastle Üniversitesi'nde fizik ve astronomi okudu, St Andrews Üniversitesi'nde astrofizik alanında doktorasını yaptı. 1991'den 2004'e kadar Avrupa Uzay Ajansı'nın Hollanda'daki ESTEC merkezinde çalıştı, ardından tam zamanlı yazarlığa geçti. Bilimkurgu ansiklopedisi SFE, bu uzay bilimi geçmişinin yazarın işini güçlü biçimde etkilediğini belirtir. İlk öyküsü "Nunivak Snowflakes", Haziran 1990'da Interzone dergisinde çıktı; ilk romanı Revelation Space ancak 2000'de yayımlandı.

Pushing Ice yazarın kitapları arasında farklı bir yerde durur: kahramanları, diğer romanlarına göre çok daha yakın bir gelecekten gelir. Kitaptaki dünya düzeni de buna uygundur: 2050'lerde Birleşmiş Milletler, ülkelerin yanı sıra yeterince zengin şirketleri de temsil eden bir yapıya dönüşmüştür ve Rockhopper böyle bir kuruluşa aittir.

Kitaptaki bilim

Janus gerçekte ne? Janus, Satürn'ün iç uydularından biridir ve gerçektir. Audouin Dollfus 15 Aralık 1966'da onu belirledi; yıllar sonra, 1978'de, 1966 gözlemlerinin aslında iki ayrı cisme (Janus ve Epimetheus) ait olduğu anlaşıldı ve Voyager 1 bu düzeni 1980'de doğruladı. Janus düzensiz biçimli bir cisimdir: boyutları yaklaşık 203 × 186 × 149 km'dir. Yoğunluğu yaklaşık 0,64 g/cm³ ile suyunkinin kabaca üçte ikisi kadardır; bu çok düşük yoğunluk ve yüksek yansıtıcılık, Janus'un büyük olasılıkla buzlu ve gevşek bir yığın (rubble pile) olduğunu gösterir. Yüzeyi kraterlerle kaplıdır. Satürn'e yaklaşık 151.450 km uzaklıkta, 0,69 günde bir tur atar.

Janus'un asıl ilginç yanı Epimetheus ile paylaştığı yörüngedir. İki uydunun Satürn'e uzaklıkları arasındaki fark, kendi yarıçaplarından bile küçüktür; içteki uydu dışarıdakini yetişip geçmeye yaklaştığında karşılıklı çekim yüzünden yörüngeler değiş tokuş edilir. Bu değişim yaklaşık dört yılda bir olur (son yaklaşmalar 2006, 2010, 2014, 2018 ve 2022'de yaşandı) ve uydular birbirine hiçbir zaman yaklaşık 10.000 km'den fazla yaklaşmaz. Bu tür düzene at nalı yörünge denir ve Güneş Sistemi'nde uydular için bilinen tek örnektir. Janus, Epimetheus'tan yaklaşık dört kat kütlelidir; ayrıca Satürn'ün A halkasının dış kenarını 7:6 rezonansla keskin tutan "çoban uydulardan" biridir. Bunlar için Satürn'ün uyduları, Satürn'ün halkaları ve Cassini-Huygens görevi sayfalarına bakabilirsiniz. Kitabın Janus'u kurgudur: gerçek Janus bir yıldız gemisi değil, buzlu bir uydudur ve yörüngesinden çıktığına dair hiçbir gözlem yoktur.

Kuyruklu yıldız buzu. Kitaptaki mesleğin dayanağı gerçektir: kuyruklu yıldız çekirdekleri buz, toz ve küçük kaya parçacıklarından oluşan gevşek kütlelerdir ve birkaç yüz metreden onlarca kilometreye kadar uzanabilir. Uzaydaki buzun bir kaynak olarak kullanılması fikri bilimkurguda sık işlenir; kitap bunu bir ticari mesleğe dönüştürür. Kuyruklu yıldızlar için Kuyruklu yıldızlar sayfasına, yakından inceleme için Rosetta görevi sayfasına göz atabilirsiniz.

Spica. Yapının bulunduğu yıldız gerçek bir yıldızdır. Başak (Virgo) takımyıldızının en parlak yıldızı olan Spica, Güneş'ten yaklaşık 250 ışık yılı uzaktadır. Roman sistemi yakın bir ikili olarak anlatır; gözlemlere göre ise sistem üçlüdür: her dört günde bir birbirinin etrafında dolanan, o kadar yakın ki teleskopla ayrı görülemeyen iki yıldız ve onlardan uzakta dönen üçüncü bir eşlik eden. Birincil yıldız mavi bir devdir ve Beta Cephei tipi değişen yıldızdır; ömrünün sonunda bir Tip II süpernova olarak patlaması beklenir, ama bu birkaç milyon yıl sonra olacaktır. Kitabın kurgusu, yıldıza yönelen yolculuğun sonunda gezegen sistemi boyutunda, halka biçimli devasa bir yapıya varır; Spica çevresinde böyle bir yapı gözlenmemiştir.

Eylemsizlik sürücüsü, femtoteknoloji, gençleştirme. Kitaptaki üç büyük teknoloji, bugünkü bilimin tanıdığı şeyler değildir. Eylemsizliği ortadan kaldıran bir sürücü bugünkü fizikte yoktur; kitapta gemiyi beklenmedik biçimde çok uzağa ve çok hızlı taşıyan kurgusal bir araçtır. Femtometre ölçeğinde, yani atom çekirdeği boyutunda işleyen "femtoteknoloji" de kitapta büyük yetenekler sağlayan, ama gerçek dünyada karşılığı olmayan kuramsal bir fikirdir. Fountainhead'lerin yaptığı gençleştirme de kurgudur. Kendi kendini çoğaltan, kontrolden çıkan teknoloji korkusu (grey goo) romanda, Çin'in birliğin dışında kalmasının gerekçesi olarak geçer; bu da kurgusal bir olaydır.

Kitabın bir başka düşüncesi de büyük mühendislik yapıtlarıdır. Lindblad Kongresi'nin tartıştığı seçenekler arasında Dyson küresi de vardır; bu fikri Dyson küresi sayfamızda ayrıntılı bulabilirsiniz.

Etkisi ve ödülleri

Pushing Ice, 2006 Arthur C. Clarke Ödülü kısa listesine girdi; yayıncının yazar tanıtımında da aynı bilgi yer alır. O yıl ödülü Geoff Ryman'ın Air romanı kazandı. Bilimkurgu ansiklopedisi SFE, romanı yıldızlararası ticaret ve yabancı uygarlıkla temas hikâyesi olarak tarif eder ve karmaşık geleceğini Reynolds'ın ekonomi ile fiziği belki en bütünlüklü biçimde birleştirdiği örnek olarak değerlendirir. Reynolds'ın sitesi, yazarın Hugo, Arthur C. Clarke ve Sturgeon ödüllerine aday gösterildiğini; Seiun, Sidewise, European Science Fiction Society ve Locus ödüllerini kazandığını belirtir.

Uyarlamaları

Doğruladığımız kaynaklarda bu romana ait bir film ya da dizi uyarlaması kaydı yok.

Karakterleri

• Bella Lind kimdir? Pushing Ice'ın Rockhopper kaptanı

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Pushing Ice, Reynolds'ı ilk kez deneyecek biri için iyi bir başlangıç noktasıdır: tek ciltlik, kendi içinde tamamlanan bir hikâyedir ve diğer kitaplarını bilmeyi gerektirmez. Reynolds'ın Revelation Space evrenine girmek isterseniz yayın sırası ve evrenin kuralları için Revelation Space okuma sırası sayfasına bakın; bu kitap o evrenin parçası değildir. Hikâyeyi bilimle birlikte okumak isteyenler için Satürn'ün uydularıyla ilgili sayfalarımız iyi bir tamamlayıcı olur. Sert bilimkurgu, ekonomi ve siyasetin karıştığı uzun yolculuk hikâyelerini ve yabancı uygarlıklarla temasın ahlaki sorularını sevenlere öneriyoruz.