İnsanlığın Geleceği (Michio Kaku): konusu, bilimi ve okuma rehberi

İnsanlığın Geleceği (The Future of Humanity: Terraforming Mars, Interstellar Travel, Immortality, and Our Destiny Beyond Earth), Michio Kaku'nun insanlığın Dünya'dan çıkış ihtimalini anlattığı kitaptır. Doubleday tarafından 20 Şubat 2018'de yayımlandı; ilk baskısı 339 sayfadır (xx, 339). The New York Times'ın en çok satanlar listesinde dört hafta kaldı. Türkçede İnsanlığın Geleceği adıyla ODTÜ Yayıncılık tarafından yayımlanmıştır.

Kitap ne anlatıyor?

Kitap, insanlığın çok gezegenli bir türe dönüşüp dönüşemeyeceğini sorar. On beş bölüm, Dünya'dan kalkışa hazırlıktan Mars'a, yıldız gemilerinden ileri uygarlıklara ve en sonunda "evrenden ayrılmak" başlıklı bölüme kadar yükselen bir sıra izler. Kaku Mars'ın yaşanabilir kılınması, yıldızlararası yolculuk, ölümsüzlük ve insan bilincinin makinelere aktarılması, ötegezegenlere ulaşma gibi konuları tek bir hikâyede toplar. Genel tavrı iyimserdir: Kirkus Reviews onun görüşlerini "her zaman iyimser" olarak niteledi ve insanların güncel engelleri aştığı birçok senaryo sunduğunu yazdı. The New York Times ise Kaku'nun popüler bilimkurgunun sözlüğünden yararlanmakta usta olduğunu, hangi bilimkurgu fikrinin izlenmeye değer olduğunu bilmenin yazarın gücü olduğunu belirtti.

Kirkus kitabı "büyüleyici ve dağınık" bir senaryolar dizisi olarak niteliyor. Yani kitabı bir iddia kitabı değil, olasılıklar haritası gibi okumak gerekir; mühendislik açısından ulaşılabilir olanla yalnızca düşünülebilir olanı ayırmak okura düşer.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır. Bilim kitaplarında özet bölüm bölüm ana fikirlerdir. Kitap on beş bölümden oluşur; aşağıda bölümleri başlıklarına dayanarak ve kendi cümlelerimle dört gruba ayırıp topladım; her grubun ana fikri bu başlıklardan çıkarılmış bir özettir. Kitabın bir olay örgüsü yoktur.

1. Dünya'dan çıkış hazırlığı (1-4. bölümler: "Çok gezegenli bir türe doğru", "Kalkışa hazırlık", "Uzay yolculuğunda yeni altın çağ", "Gökyüzünde madencilik"). Kitap, insanlığın neden tek gezegene bağlı kalmaması gerektiği sorusuyla açılır. Ardından uzay yolculuğunun yeniden canlanmasını ve uzaydaki kaynakların (örneğin asteroitlerin) işletilmesini ele alır. Ana fikir: Uzaya açılma, tek seferlik bir bilim projesi olmaktan çıkıp süreklilik kazanan bir çaba olarak ele alınır.
2. Güneş Sistemi (5-8. bölümler: "Mars ya da hiç", "Mars: bahçe gezegeni", "Gaz devleri, kuyrukluyıldızlar ve ötesi", "Uzayda robotlar"). Bu kısım Mars'a yerleşmeyi, Mars'ı Dünya'ya benzetme (terraforming) fikrini, dış Güneş Sistemi'ni ve robotların rolünü işler. Ana fikir: Mars kitabın merkezindeki hedeftir; kitap yalnızca ona gitmeyi değil, onu yaşanabilir kılmayı da tartışır.
3. Yıldızlara (9-10. bölümler: "Yıldız gemisi inşa etmek", "Kepler ve gezegenler evreni"). Yıldızlararası yolculuk teknolojileri ve ötegezegenlerin keşfi anlatılır. Ana fikir: Ötegezegenler bol bulunur; asıl soru oralara nasıl gidileceğidir. Kepler gibi görevler bu kısmın bilimsel dayanağını oluşturur.
4. İnsanın kendisi ve ötesi (11-15. bölümler: "Ölümsüzlük", "Transhümanizm", "Dünya dışı yaşam arayışı", "İleri uygarlıklar", "Evrenden ayrılmak"). Son kısım insan bedeninin ve zihninin dönüşümünü, uzaylı yaşam arayışını, çok ileri uygarlıkları ve son bölümün başlığıyla "evrenden ayrılmak" fikrini ele alır. Ana fikir: Uzun vadede insanlık yalnızca yer değiştirmez, biçim de değiştirebilir. Kitabın en spekülatif bölümü budur.

Dört grubu birleştiren çizgi, ilk bölüm başlığındaki "çok gezegenli tür" fikridir: Kitap boyunca Mars'tan başka yıldız sistemlerine ve en sonunda insan biçiminin kendisine kadar uzanan her adım, insanlığın tek gezegende kalmasına bir yanıt olarak okunur. Kitabın bilimsel ağırlığı ise kuramsal olasılık ile mühendislik gerçeği arasındaki farkta yatar.

Yazar ve yazıldığı dönem

Michio Kaku 24 Ocak 1947'de Kaliforniya'nın San Jose kentinde doğdu; Harvard'dan 1968'de, Berkeley'den doktorayla 1972'de mezun oldu. New York Şehir Koleji'nde kuramsal fizik profesörüdür ve Henry Semat kürsüsünü yürütür. BBC'nin Time (2006) ve Visions of the Future (2008) belgesellerinde, Discovery'nin 2057 (2007) yapımında yer aldı. 2008'de Klopsteg Memorial Ödülü'nü, 2021'de Sir Arthur Clarke Yaşam Boyu Başarı Ödülü'nü aldı.

Kitap, Kepler Uzay Teleskobu'nun ötegezegen keşiflerinin sürdüğü bir dönemde çıktı; Kepler 6 Mart 2009'da fırlatıldı, 30 Ekim 2018'de görevini bitirdi ve 2.600'den fazla ötegezegeni doğruladı. Bkz. Kepler Uzay Teleskobu.

Kitaptaki bilim: ne kanıtlı, ne kuramsal?

Mars'ı Dünya'ya benzetmek

Mars'ın atmosfer basıncı Dünya'nınkinin yüzde 1'inden azdır (yaklaşık 0,6 kPa; Dünya'da 101,3 kPa). Kutuplardaki bütün karbondioksit buzu salınsa bile basınç yalnızca yaklaşık 12 milibara, yani Dünya'nın deniz seviyesi basıncının yüzde 1,2'sine ulaşır. Mars'ın küresel manyetik alanı da yoktur; atmosferin güneş rüzgârıyla yitirilmesi yavaştır (yaklaşık bir milyar yılda 1 milibar), ama yapay bir atmosfer için uzun vadeli sorun yaratır. NASA ve hakemli çalışmalar, Mars'ı gezegen ölçeğinde yaşanabilir kılmanın bugünkü teknolojiyle mümkün olmadığı sonucuna varıyor. Yani Kaku'nun iyimserliği kuramsal bir olasılığa dayanır, mühendislik gerçeğine değil. Ayrıntılar için terraforming ve Mars'ın buzu eritilince solunabilir hava oluşur mu? yazılarına bakılabilir.

Ötegezegenler

Kepler, gezegenleri geçiş yöntemiyle, yani bir gezegen yıldızının önünden geçerken ışıkta oluşan küçük düşüşleri izleyerek buldu. Başlangıçta Kuğu (Cygnus) takımyıldızı yönünde yaklaşık 150.000 yıldıza baktı; K2 aşamasında incelenen yıldız sayısı 500.000'i aştı. NASA'nın aktardığı analizlere göre görünür yıldızların yüzde 20-50'sinin yaşanabilir kuşakta küçük, kayalık gezegenleri olabilir. Bu, gezegenlerin bol olduğunu gösterir ama yaşam bulunduğunu göstermez; bir gezegenin yaşanabilir kuşakta olması, yaşanabilir olduğu anlamına gelmez.

Yıldızlararası yolculuk

En yakın yıldız sistemi Alfa Centauri 4,34 ışık yılı uzaklıktadır ve bugünkü uzay araçlarıyla ona ulaşmak binlerce yıl alır. 12 Nisan 2016'da duyurulan Breakthrough Starshot projesi, gram ölçeğinde bir filo "yıldız çipi"ni lazerle ışık hızının yüzde 15-20'sine çıkarmayı ve 20-30 yılda ulaştırmayı önermişti. Proje büyük ölçüde mühendislik engellerine takıldı: yeterli tutarlı lazer gücü, tozla çarpışmadan korunma ve ışının bu mesafede odaklanması. Eylül 2025'te Scientific American projenin süresiz askıda olduğunu bildirdi; önerilen yaklaşık 100 milyon dolarlık bütçenin yaklaşık 4,5 milyonu harcanmıştı. Yani bu tür fikirler fizik açısından yasak değil, ama bugün için gerçekleştirilebilir de değil. Bkz. ışık yelkenleri ve Breakthrough Starshot ile nesil gemileri.

İleri uygarlıklar

Kitabın "ileri uygarlıklar" bölümü, Nikolai Kardashev'in 1964'te önerdiği ölçekle ilişkilidir. Ölçekte Tip I uygarlık, gezegenine ulaşan yıldız enerjisinin hepsini kullanır (yaklaşık 2×10¹⁷ watt); Tip II yıldızın bütün enerjisini (yaklaşık 4×10²⁶ watt, örneğin Dyson küresi ile); Tip III bir galaksinin enerjisini (yaklaşık 4×10³⁷ watt) kullanır. Carl Sagan'ın ara değerlerle düzeltmesine göre insanlık yaklaşık Tip 0,7'dedir. Kaku, enerji tüketimi yılda yüzde 3 artarsa insanlığın Tip I'e 100-200 yılda ulaşabileceğini öne sürmüştür; Kardashev'in kendi tahmini ise Tip II için 3.200, Tip III için 5.800 yıldır. Bu, kanıtlanmış bir sonuç değil, bir ekstrapolasyondur. Dünya dışı yaşam arayışı için Dünya dışı yaşam arayışı ve Fermi paradoksu sayfalarına bakılabilir.

Ölümsüzlük ve bilinç aktarımı

Kitabın son bölümlerindeki fikirler, bugün gözlemle sınanmış teknolojiler değil, kuramsal ve spekülatif senaryolardır; bunlar için bir kanıt ya da çalışan prototip yoktur. Kitabı okurken bu kısımları bilimsel öngörü değil, düşünce deneyi olarak ele almak daha sağlıklıdır.

Etkisi ve değerlendirmeler

Kitap popüler bir başarı yakaladı ve The New York Times'ın en çok satanlar listesinde dört hafta yer aldı. Eleştirmenler iyimserliğine ve anlatım gücüne dikkat çekti (yukarıdaki Kirkus ve The New York Times değerlendirmeleri). Başvurduğum kaynaklarda kitaba verilmiş bir ödül anılmıyor.

Uyarlamaları

İnsanlığın Geleceği'nin bilinen bir film ya da dizi uyarlaması yoktur. Mars'ta hayatta kalma temasını işleyen roman için Marslı, gezegenin yerleşimini uzun bir kurguda anlatan seri için Mars üçlemesi sayfalarına bakabilirsiniz; bunlar Kaku'nun kitabıyla bağlantılı değil, konu komşusu kurgulardır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

• Uygun: Mars yerleşimi, yıldızlararası yolculuk ve uzaydaki insan geleceğini merak eden lise ve üniversite düzeyindeki okurlar. Denklem yoktur.
• Dikkat: Kitap 2018'de çıktı; Kepler görevi ve Breakthrough Starshot gibi gelişmelerin durumu o günden bu yana değişti. Mühendislik bulgularını, kuramsal olasılıkları ve spekülasyonu birbirinden ayırarak okuyun.
• Önce: Genel kozmik bakış için Kozmos (Carl Sagan) ya da Soluk Mavi Nokta.
• Sonra: Kaku'nun fizik odaklı kitapları Olanaksızın Fiziği (2008) ve Hiperuzay (1994).