Houston, We've Got a Problem (NASA EP-76): Apollo 13 kitapçığı ve özeti

Apollo 13: "Houston, We've Got a Problem" (Apollo 13: "Houston, bir sorunumuz var"), NASA'nın Halkla İlişkiler Ofisi'nin 1970'te hazırladığı, Apollo 13 kazasını ve mürettebatın Dünya'ya dönüşünü anlatan resimli kısa bir kitapçıktır. NASA'nın eğitim yayınları dizisinde EP-76 numarasını taşır ve o yıl ABD Hükümeti Basımevi aracılığıyla 75 sente satılmıştır. Yazarı belirtilmemiştir; metin, astronotlarla Görev Kontrol arasındaki telsiz konuşmalarından seçilmiş parçalarla anlatıyı iç içe ilerletir. NASA'nın teknik raporlar sunucusu NTRS, kitapçığın taranmış hâlini kamuya açık olarak ücretsiz sunuyor.

Kitap ne anlatıyor?

Apollo 13, Apollo programının yedinci insanlı görevi ve Ay'a üçüncü iniş olacaktı. 11 Nisan 1970'te Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatılan aracın komutanı Jim Lovell, komuta modülü pilotu Jack Swigert, Ay modülü pilotu Fred Haise'di. Yolculuğun üçüncü gününde servis modülündeki bir oksijen tankı patladı; Ay'a iniş iptal edildi ve görev, üç astronotu canlı geri getirme çabasına dönüştü.

EP-76 bu olayı teknik bir rapor gibi değil, gazete röportajı tadında, olayların sırasını izleyen bir anlatı olarak verir. Kitapçığın en güçlü yanı, Ay modülü Aquarius'un "cankurtaran sandalı" olarak kullanılmasını, yerdeki yüzlerce uzmanın çalışmasını ve dünyanın bu kurtarma operasyonunu nasıl izlediğini sade bir dille bir araya getirmesidir. Fotoğraflar, uzay aracının kesit çizimleri ve yolculuğun rotasını gösteren bir diyagram metne eşlik eder.

Kitapçığın adıyla ilgili küçük bir ayrıntı da dikkat çekicidir. Başlıkta "we've got a problem" denir, ama kitapçığın kendi aktardığı telsiz kaydında cümle geçmiş zamanlıdır: "we've had a problem". Kayıtlara göre önce Swigert, hemen ardından Lovell bu sözleri kullandı. 1995 yapımı Apollo 13 filmi ise cümleyi şimdiki zamana çevirdi ve bugün en çok bilinen "Houston, we have a problem" biçimi oradan yayıldı.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Açılış: Kitapçık doğrudan kriz anıyla başlar: Swigert'in sorunu bildirmesi, elektrik devrelerinden birinde voltaj düşüşü, oksijen tanklarından birinin göstergesinin sıfıra inmesi ve araçtan uzaya bir gazın sızdığının fark edilmesi. Komuta modülünde normal koşullarda yalnızca on beş dakikalık güç kaldığı anlaşılınca astronotlar Ay modülüne geçer.

Geriye dönüş: Anlatı sonra fırlatma öncesine döner. Yedek ekipteki Charles Duke'un kızamıkçık geçirmesi, asıl ekipten Ken Mattingly'nin bu hastalığa karşı bağışıklığı olmadığının anlaşılmasına yol açar; Mattingly uçuştan çıkarılır, yerine bağışık olan yedek pilot Swigert alınır. Fırlatma sırasında ikinci kademedeki bir motorun erken susması öteki motorların daha uzun çalışmasıyla telafi edilir. Satürn V'in üçüncü kademesi bilimsel bir deney olarak Ay'a çarptırılmak üzere ayrı bir yola gönderilir. Kitapçık, Swigert'in aceleyle göreve alındığı için vergi beyannamesini vermeyi unuttuğunu öğrenince yaşadığı telaş gibi insani ayrıntılara da yer verir.

Kaza ve ilk kararlar: Lovell ile Haise Ay modülünü denetledikten kısa süre sonra yüksek bir patlama sesi duyulur. Aquarius adım adım çalıştırılır, komuta modülü Odyssey ise dönüşte kullanılacak bataryalarını korumak için kapatılır. Aracın konumunu "hatırlayan" yönlendirme sisteminin hizalamasının Odyssey'den Aquarius'a aktarılması, Lovell'in deyişiyle ilk büyük dönüm noktasıdır.

Eve dönüş planı: Ay'a iniş için seçilen rota, araç hiçbir şey yapmasa Dünya'yı ıskalayacak bir rotadır. Görev Kontrol iki adımlı bir plan seçer: Önce Ay modülünün iniş motoruyla kısa bir ateşleme yapılarak araç, motor kullanmadan Dünya'ya dönen "serbest dönüş" yörüngesine sokulur; Ay'ın arkasından dolanıldıktan sonra daha uzun bir ateşlemeyle dönüş on saat kısaltılır ve iniş noktası kurtarma gemilerinin beklediği Pasifik'e kaydırılır. Bu arada yerde astronotlar simülatörlerde her manevrayı dener, üretici firmaların mühendisleri ve MIT'deki ekip gece boyunca çalışır. Kitapçık, Başkan Nixon'ın, Papa VI. Paulus'un ve ABD Senatosu'nun tepkilerini, Sovyet hükümetinin kurtarma için yardım teklifini ve birçok ülkenin gemi göndermeyi önermesini de aktarır.

Ay modülünde hayatta kalmak: İki kişi için ve altmış saatten kısa bir kullanım için tasarlanan Aquarius, üç kişiyi yaklaşık doksan saat yaşatmak zorundadır. En büyük sorun karbondioksiti tutan lityum hidroksit kartuşlarıdır: Ay modülününkiler yetmez, komuta modülününkiler ise ona uymaz. Yerdeki uzmanların tasarladığı bir bağlantı parçasını astronotlar karton kartlar, plastik torbalar ve bantla kendileri yapar. Kabin sıcaklığı düşer, pencereler buğulanır, yemekler soğuk yenir.

Son düzeltmeler ve iniş: Yönlendirme sistemindeki kayma yüzünden araç atmosfere giriş koridorunu ıskalayacak duruma gelince, yıldızlar yerine Dünya ve Güneş'e bakılarak hizalanan bir elle ateşleme yapılır. Son saatlerde servis modülü ayrılır ve astronotlar onun bir yan panelinin tamamen koptuğunu görür. Ardından Aquarius bırakılır. Odyssey 17 Nisan 1970'te, Samoa'nın güneydoğusunda, kurtarma gemisi USS Iwo Jima'ya dört mil (yaklaşık 6,5 km) uzaklıkta denize iner. Kitapçık, Nixon'ın üç astronota ve uçuş direktörlerine Özgürlük Madalyası vermesiyle kapanır.

Yazıldığı dönem ve yayının niteliği

EP-76, kazanın hemen ardından, kamuoyunun ilgisi henüz sıcakken hazırlanmış bir halkla ilişkiler yayınıdır. Bu yüzden ağırlık, kurtarma operasyonunun anlatımındadır; kazanın nedenine girmez, yalnızca yüksek basınçlı bir oksijen tankının görünüşe göre yırtıldığından söz eder. Ayrıntılı teknik analiz, aynı yıl Edgar M. Cortright başkanlığındaki inceleme kurulunun hazırladığı resmî raporda yer aldı. Kitapçığın tonu da döneminin NASA yayınlarına benzer: ekip çalışmasını öne çıkarır ve program adına güven mesajıyla biter. Okurken bunun bağımsız bir gazetecilik eseri değil, kurumun kendi anlatısı olduğunu akılda tutmak gerekir.

Yine de kitapçık, Ay modülünün cankurtaran sandalı olarak kullanılmasının öncesinde Apollo 9 görevinde uzayda, Apollo 13 ekibinin de simülatörde prova edildiğini belirtmesi gibi, sonraki popüler anlatılarda gölgede kalan ayrıntıları da korur.

Kitaptaki bilim

Kısa olmasına karşın kitapçık birkaç önemli bilimsel ve teknik konuyu anlaşılır biçimde anlatır:

• Yakıt hücreleri: Servis modülündeki çok soğuk (kriyojenik) oksijen ve hidrojen tankları, elektrik üreten üç yakıt hücresini besliyor; aynı sistem solunacak oksijeni ve su üretimini de sağlıyordu. Oksijen kaybı bu yüzden aynı anda elektrik, hava ve su kaybı anlamına geldi.
• Serbest dönüş yörüngesi: Ay'ın kütleçekiminden yararlanarak, ek motor ateşlemesi gerekmeden aracı Dünya'ya geri yönlendiren rota. Apollo 13, iniş bölgesine ulaşmak için bu rotadan çıkmıştı; ilk acil ateşleme onu bu rotaya geri soktu.
• Ay'da yapay deprem: Satürn V'in üçüncü kademesi, Apollo 12 astronotlarının bıraktığı sismometreden yaklaşık 85 mil (137 km) uzağa çarptı. Kitapçığa göre bu çarpmanın sismik sinyalleri, Apollo 12'nin Ay modülünün çarpmasından 20-30 kat güçlü ve dört kat uzundu. Sarsıntının uzun süre sönmemesi, Ay'ın iç yapısı üzerine kuramların yeniden düşünülmesine yol açtı. Bu, görevin Ay'la ilgili tek başarılı deneyi oldu.
• Karbondioksit temizleme: Lityum hidroksit kartuşlarının kabin havasındaki karbondioksiti tutması ve kapalı bir uzay aracında bu kimyasal işlemin hayati önemi.
• Göksel yön bulma: Araçtan dökülen parçacık bulutu yıldızların seçilmesini engellediği için Dünya, Güneş ve Ay'a dayalı bir hizalama yöntemi kullanıldı.

Bugünkü bilgilerle karşılaştırıldığında kitapçığın anlattıkları büyük ölçüde doğrulanmıştır. Kazanın nedeni sonradan netleşti: Oksijen tankının içindeki karıştırma fanının kablolarında, fırlatma öncesi testlerde zarar gören Teflon yalıtım kısa devre ile tutuşmuştu. Ay modülünün su, elektrik ve oksijen hesabının ayrıntıları için Apollo 13'teki soğuk ve susuzluk gerçek miydi? yazımıza bakabilirsiniz.

Etkisi

EP-76, Apollo 13'ün kamuoyuna anlatıldığı ilk resmî metinlerden biridir ve görevin "başarılı başarısızlık" olarak hatırlanmasında payı olan erken anlatıların arasındadır. Kitapçık, Nixon'ın astronotların Ay'a ulaşamadığı ama milyonlarca insanın kalbine ulaştığı yönündeki sözlerini aktarır; bu bakış açısı sonraki on yıllarda da görevin genel algısını belirledi. Bugün tarihçiler ve meraklılar için değeri, olayların sıcağı sıcağına nasıl sunulduğunu göstermesindedir.

Uyarlamaları ve ilgili yapımlar

Kitapçığın doğrudan bir uyarlaması yoktur. Apollo 13'ün en bilinen beyazperde anlatımı olan Ron Howard'ın 1995 yapımı Apollo 13 filmi, Jim Lovell ile Jeffrey Kluger'in 1994 tarihli kitabı Kayıp Ay (Lost Moon) üzerine kuruludur. Filmin gerçek görevden nerede ayrıldığını Apollo 13 filmi gerçek görevden ne kadar sapıyor? yazımızda inceledik. Görev, Apollo 13: Survival belgeselinde de anlatılır; Görev Kontrol'deki uçuş kontrolörlerinin hikâyesi ise Mission Control: The Unsung Heroes of Apollo belgeselinde yer alır.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

EP-76 kısa, bol fotoğraflı ve teknik bilgi gerektirmeyen bir yayın olduğu için Apollo 13'e ilk kez merak salanlar, lise öğrencileri ve filmi izleyip gerçeğini öğrenmek isteyenler için iyi bir başlangıçtır. İngilizcesi sadedir; telsiz konuşmalarındaki kısaltmalar metinde açıklanır. Taranmış kopyada bazı sayfalar zor okunabilir, bu yüzden PDF'yi büyüterek okumak işe yarar.

Önerilen sıra şöyle olabilir: Önce EP-76 ile olayların ana hatlarını öğrenin, ardından kazanın nedenini ayrıntılı anlatan Apollo 13 İnceleme Kurulu raporuna geçin. Mürettebatın gözünden kişisel bir anlatı isteyenler için Kayıp Ay en doğal devamdır.