Rennan Pekünlü

Esat Rennan Pekünlü, plazma fiziği ve manyetohidrodinamik alanında çalışan Türk astronom ve akademisyendir. 1950'de İzmir'de doğdu; Ege Üniversitesi'nde yetişti, doktorasını İngiltere'de Leicester Üniversitesi'nde yaptı ve uzun yıllar Ege Üniversitesi Astronomi Bölümü'nde ders verdi. Güneş tacının (koronanın) neden bu kadar sıcak olduğu, Jüpiter'in radyo ışınımı ve yıldızların çevresindeki gaz disklerinin kararsızlıkları gibi konularda uluslararası dergilerde makaleler yayımladı. “Büyük Patlama” adlı popüler bilim kitabının da yazarıdır.

Erken yaşamı ve eğitimi

Pekünlü, 6 Şubat 1950'de İzmir'de doğdu. Lisans eğitimini 1972'de Ege Üniversitesi Fen Fakültesi'nde tamamladı ve aynı kurumdan 1973'te yüksek lisans derecesi aldı. Millî Eğitim Bakanlığı'nın yurt dışı doktora bursuyla İngiltere'ye gitti; 1978'de Leicester Üniversitesi'nden doktora derecesini aldı.

Kariyeri

1979'da Ege Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Astronomi Bölümü'nde asistan olarak çalışmaya başladı. 1982'de 1402 sayılı sıkıyönetim yasası kapsamında üniversiteden uzaklaştırıldı ve ancak 1990'da görevine dönebildi. Dönüşünün ardından 1997'de doçent, 2003'te profesör oldu.

Temmuz 2000 ile Şubat 2004 arasında, Antalya'daki TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi'nin Akademik Kurulu'nda üye olarak yer aldı. Ege Üniversitesi'nde yetiştirdiği öğrencilerle birlikte yürüttüğü çalışmalar, onun asıl uzmanlık alanı olan plazma fiziğini Güneş'e, gezegenlere ve yıldızlara uygulama çabasının ürünüdür. Daha sonra üniversitedeki görevinden emekliye ayrıldı.

Bilime katkıları

Plazma, atomların elektronlarından kısmen ya da tümüyle ayrıldığı, elektrik yüklü parçacıklardan oluşan maddedir. Yıldızlar, Güneş rüzgârı ve gezegenlerin çevresindeki ışınım kuşakları büyük ölçüde plazmadan oluşur. Manyetohidrodinamik ise bu iletken akışkanların manyetik alanlarla birlikte nasıl hareket ettiğini inceleyen daldır. Pekünlü'nün yayınları bu iki çerçeve içinde birkaç ana başlıkta toplanır.

Güneş tacının ısınması

Güneş'in görünür yüzeyinin sıcaklığı birkaç bin derece iken, dış atmosferi olan tacın sıcaklığı milyonlarca dereceye ulaşır. Bu “taç ısınması sorunu”, Güneş fiziğinin uzun süredir yanıt aranan sorularından biridir; ayrıntılar için Güneş'in iç yapısı sayfasına bakabilirsiniz. Pekünlü ve öğrencileri, enerjinin tacı manyetik dalgalar yoluyla ısıtıp ısıtamayacağını inceledi. 2001'de manyetosonik dalgalarla, 2002'de Alfvén dalgalarıyla taç ısınması üzerine Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'de makaleler yayımladılar. Güneş'in kuzey kutbundaki taç deliğinde proton ve ağır iyonların siklotron rezonansıyla ısınması ve hızlanması (2004) ile aynı bölgedeki manyetohidrodinamik dalgalar (2010) da çalıştığı konular arasındadır. Taç delikleri, hızlı Güneş rüzgârının çıkış yeri olarak bilinir.

Jüpiter'in radyo ışınımı

Kariyerinin başında Jüpiter'e yöneldi. 1983'te gezegenlerarası manyetik alandaki sektör sınırı geçişlerinin Jüpiter'in dekametrik radyo patlamalarına etkisini inceleyen bir makale yayımladı. 1992 ve 1995'te ise Jüpiter'in iç ışınım kuşağında yüklü parçacıkların yayılmasını ele aldı.

Toplanma diskleri ve yıldızlar

Yıldızların çevresinde dönen gaz diskleri, gezegen oluşumunun ve madde aktarımının gerçekleştiği yerlerdir. Pekünlü, bu disklerde türbülansı başlatan manyeto-dönme kararsızlığının diyamanyetik etkiyle nasıl değiştiğini inceleyen çalışmalar (2004, 2007) yürüttü. Manyetik kataklizmik değişenler denen, beyaz cüce içeren çift yıldızlarda madde sütunlarından gelen siklotron ışınımı (2005) ve yıldızlararası molekül bulutlarının çöküşü (2003) de yayınları arasında yer alır. 1990'larda değişen yıldızların fotometrik gözlemlerine dayanan ortak çalışmalarda da yer aldı.

Eserleri

• Plazma Fiziği (çeviri, 1993)
• Büyük Patlama (1994)
• Din-Bilim Çatışması (2015)

Büyük Patlama, evrenin kökenini anlatan Büyük Patlama kuramını Türk okuruna tanıtan popüler bilim kitaplarından biridir.

Uzay ve astronomiye etkisi

Pekünlü, plazma fiziği ve manyetohidrodinamik gibi kuramsal araçları Güneş ve yıldız astrofiziğine taşıyan isimlerden biri oldu. Yetiştirdiği öğrencilerle birlikte yazdığı makaleler, bu alanda Türkiye'den çıkan çalışmaların uluslararası dergilerde yer almasına katkıda bulundu. Popüler bilim kitapları ve çevirileriyle de kuramsal fizik konularının Türkçede tartışılmasına katkı sağladı.

Bilmeye değer

• Doktorasını 1978'de İngiltere'deki Leicester Üniversitesi'nden aldı.
• 2000-2004 yıllarında TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi Akademik Kurulu üyesiydi.
• İlk uluslararası makalelerinden biri, Jüpiter'in radyo patlamaları üzerineydi (1983).
• Güneş tacını ısıtabilecek iki dalga türünü, manyetosonik ve Alfvén dalgalarını ayrı ayrı inceledi.

Ayrıca bakınız: Türk astronomlar kimlerdir? İlk Türk gökbilimcilerden bugüne