Madeleine L'Engle

Madeleine L'Engle kimdir?

Madeleine L'Engle (29 Kasım 1918, New York – 6 Eylül 2007, Litchfield, Connecticut), çocuk ve gençlik romanları, yetişkin romanları, şiir ve deneme yazmış Amerikalı yazardır. En çok, 1962'de yayımlanan ve uzayda ve zamanda yolculuğu anlatan A Wrinkle in Time (başlık "Zamanda Bir Kırışıklık" anlamına gelir) romanıyla tanınır. Bu kitap ona 1963'te ABD'de çocuk edebiyatının en saygın ödülü olan Newbery Madalyası'nı kazandırdı. Bilimkurgu ile fantastiği birleştiren bu roman, görelilik ve kuantum kuramına yaptığı göndermeler ve dört boyutlu geometriden ödünç aldığı "tesserakt" fikriyle kuşaklar boyu genç okurun bilime ilk adımlarından biri oldu. L'Engle'ın adı 2013'te Merkür'deki bir kratere verildi.

Hayatı

Asıl adı Madeleine L'Engle Camp olan yazar, New York'ta doğdu. Annesi piyanist, babası Charles Wadsworth Camp ise yazar, eleştirmen ve yabancı muhabirdi. Utangaç bir çocuktu; ilk öyküsünü beş yaşında yazdı, sekiz yaşında günlük tutmaya başladı. Okulda zorlandı ve kitaplara sığındı. Ailesi sık yer değiştirdi: bir dönem Fransız Alpleri'nde Chamonix yakınında yaşadılar ve Madeleine İsviçre'de yatılı okula gönderildi. 1933'te aile Florida'ya taşındı, o da Güney Carolina'daki Ashley Hall okuluna devam etti. Babası 1936'da öldü. 1937-1941 arasında Smith College'da okudu ve onur derecesiyle mezun oldu.

Bir süre tiyatroda oyunculuk yaptı; Çehov'un Vişne Bahçesi'nde tanıştığı oyuncu Hugh Franklin ile 26 Ocak 1946'da evlendi. Çift 1952'de Connecticut'ın Goshen kasabasında Crosswicks adlı iki yüz yıllık bir çiftlik evine taşındı ve geçimlerini sağlamak için küçük bir bakkal işletti. 1959'da New York'a döndüler. Hugh Franklin 1986'da kanserden öldü. L'Engle, New York'taki Aziz John Katedrali'nde yaklaşık otuz yıl kütüphaneci ve yazar olarak görev yaptı. 1991'de ağır bir trafik kazası geçirdi, ama iyileşerek 1992'de Antarktika'ya gitti. 6 Eylül 2007'de Connecticut'ta bir bakımevinde doğal nedenlerle öldü.

Yazarlık kariyeri

İlk romanı The Small Rain 1945'te çıktı. Ardından gelen kitaplar beklenen başarıyı getirmedi; L'Engle, 1958'de kırkıncı yaş gününde bir ret mektubu daha aldığında yazmayı bırakmaya karar verdiğini, ama bunu yapamadığını anlatır. 1960'ta yayımlanan Meet the Austins başarılı bir dizinin ilk kitabı oldu ve ölüm ile yası gençlere anlatma biçimiyle övüldü.

A Wrinkle in Time fikri, ailenin 1959 baharında ABD'yi baştan başa geçtiği on haftalık kamp yolculuğunda doğdu. L'Engle romanı 1959-1960'ta yazdı. Kitap, kendi deyişiyle "fazla farklı" olduğu, kötülük sorununu açıkça ele aldığı ve çocuk kitabı mı yetişkin kitabı mı olduğu anlaşılamadığı için onlarca yayınevi tarafından reddedildi. L'Engle'a göre bir başka neden de bir bilimkurgu kitabında baş kahramanın kız olmasıydı; bu o yıllarda nadirdi. Sonunda Farrar, Straus and Giroux'dan John C. Farrar kitabı beğendi ve roman 1962'de yayımlandı. Kitap o günden beri baskıda kalmış ve on milyonu aşkın kopya satmıştır.

Uzay ve bilimkurgu eserleri

A Wrinkle in Time, on üç yaşındaki Meg Murry'nin, dâhi küçük kardeşi Charles Wallace'ın ve okul arkadaşları Calvin O'Keefe'in, yıllar önce ortadan kaybolan fizikçi babaları Dr. Alex Murry'yi bulmak için çıktığı yolculuğu anlatır. Çocuklara Mrs Whatsit, Mrs Who ve Mrs Which adlı üç gizemli varlık rehberlik eder. Yolculuk onları Uriel gezegenine, Orion Kuşağı'na ve evrene yayılan bir karanlığın, "Kara Şey"in ele geçirdiği Camazotz gezegenine götürür. Camazotz'da her ev birbirinin aynısıdır ve herkes aynı şekilde davranır; gezegeni IT adlı bedensiz bir beyin yönetir. Romanın bu bölümü, zorla dayatılan tek tipliğe karşı bireyselliğin savunusu olarak okunur. Meg, kardeşini sonunda sevginin gücüyle kurtarır.

Roman, L'Engle'ın "Zaman Beşlemesi" (Time Quintet) adı verilen dizisinin ilk kitabıdır. Diziyi A Wind in the Door (1973), A Swiftly Tilting Planet (1978), Many Waters (1986) ve An Acceptable Time (1989) izler. A Swiftly Tilting Planet'te Charles Wallace, kanatlı bir tek boynuzlu atın yardımıyla zamanda yolculuk ederek bir nükleer savaşı önlemeye çalışır.

Bilimle ilişkisi

L'Engle bilime düzenli olarak ilgi duyan bir yazardı ve bu ilgiyi kurgusuna doğrudan taşıdı. A Wrinkle in Time, Einstein'ın görelilik kuramına ve Max Planck'ın kuantum kuramına göndermeler içerir. Romanın merkezindeki kavram olan tesserakt, geometride karenin ve küpün dört boyutlu karşılığına, yani dört boyutlu hiperküpe verilen addır. Sözcüğü matematikçi Charles Howard Hinton 1888'de kullanmıştı. L'Engle bu geometrik kavramı bir yolculuk yöntemine çevirir: karakterler "tesser" ederek, yani uzayı bir tür kestirmeden aşarak galaksiler arasında anında yol alır. Bu fikir, bilimkurgunun uzay-zamanı bükerek uzak noktaları birleştirme düşüncesiyle akrabadır; bilimdeki karşılığı için solucan delikleri ve ekstra boyutlar sayfalarına bakılabilir.

Dizinin ikinci kitabı A Wind in the Door'da bilim bu kez evrenin büyük ölçeğinden hücrenin içine iner. Mikrobiyolog olan anne, Charles Wallace'ın hastalığının, mitokondrilerin içinde yaşayan "farandolae" adlı hayalî organellerden kaynaklandığından şüphelenir ve karakterler bir mitokondrinin içine yolculuk eder. L'Engle, hikâyeyi bir doktor arkadaşının ona verdiği mitokondri konulu iki makale sayesinde çözebildiğini, büyük kızının yardımıyla kendine hızlandırılmış bir hücre biyolojisi kursu verdiğini anlatmıştır.

L'Engle, çocukların bilimsel kavramları çoğu zaman yetişkinlerden daha kolay kavradığını, çünkü onlara hayal gücüyle sıçrayarak yaklaştıklarını savunurdu. Fantastik edebiyatın, zor ve önemli şeyleri söylemek isteyen yazarlar için bu nedenle uygun bir alan olduğunu düşünüyordu.

Ödülleri

• Newbery Madalyası (1963) – A Wrinkle in Time. Roman ayrıca Sequoyah Kitap Ödülü'nü ve Lewis Carroll Shelf Ödülü'nü aldı, Hans Christian Andersen Ödülü'nde ikinci oldu.
• Ulusal Kitap Ödülü – A Swiftly Tilting Planet, ilk karton kapaklı baskısıyla çocuk kitapları (karton kapak) kategorisinde.
• Newbery Onur Kitabı – A Ring of Endless Light (1980).
• Dünya Fantastik Ödülleri, Yaşam Boyu Başarı (1997).
• Margaret A. Edwards Ödülü (1998) – Amerikan Kütüphane Derneği'nin gençlik edebiyatına kalıcı katkı ödülü.
• Ulusal Beşeri Bilimler Madalyası (2004).
• 2011'de New York Yazarlar Onur Listesi'ne alındı.

1985'ten itibaren iki yıl süreyle ABD'deki yazarlar birliği Authors Guild'in başkanlığını yaptı ve aynı yıl Kongre Kütüphanesi'nde konuşmacı oldu.

Tartışmalar

L'Engle, Episkopal kilisesine bağlı bir Hristiyandı ve evrensel kurtuluşa inanıyordu. Bu görüşleri nedeniyle bazı Hristiyan kitapçılar kitaplarını satmayı reddetti; buna karşın bazı laik eleştirmenler de eserlerini fazla dinî buldu. A Wrinkle in Time, Amerikan Kütüphane Derneği'nin 1990-2000 döneminde en çok yasaklanmak istenen yüz kitap listesinde 23. sırada yer aldı.

Kitapları

• A Wrinkle in Time (Madeleine L'Engle): konusu, bilimi ve okuma rehberi (1962)

Etkisi

A Wrinkle in Time, School Library Journal okurlarının 2012'deki anketinde Charlotte'un Ağı'ndan sonra en iyi çocuk romanı seçildi. Meg Murry, meraklı ve zeki bir kız kahraman olarak, genç kız okurları bilime ve keşfe özendiren bir figür olarak övüldü. Roman Disney tarafından iki kez uyarlandı: bir televizyon filmi (ABD'de 2004'te yayımlandı) ve Ava DuVernay'in yönettiği, 9 Mart 2018'de vizyona giren sinema filmi. Hope Larson'ın 2012'de yayımlanan çizgi roman uyarlaması 2013'te Eisner Ödülü'nü kazandı. Romanın izleri popüler kültürde de sürer; Stranger Things dizisinin beşinci sezonu Camazotz'a, IT'ye ve tesserakt fikrine açık göndermeler yapar.

Uluslararası Astronomi Birliği 2013'te Merkür'ün güney kutbu yakınındaki bir kratere L'Engle adını verdi. L'Engle krateri, tabanı hiç güneş görmeyen kalıcı gölge bölgelerinden biridir. Yazarın el yazmaları ve yazışmaları Illinois'deki Wheaton College'da ve Smith College'daki koleksiyonlarda korunmaktadır.