A Wrinkle in Time (Madeleine L'Engle): konusu, bilimi ve okuma rehberi

A Wrinkle in Time, Türkçede bilinen adıyla Zamanı Bükülen Gezegen, Amerikalı yazar Madeleine L'Engle'in 1962'de yayımlanan romanıdır. On üç yaşındaki Meg Murry, küçük kardeşi Charles Wallace ve okul arkadaşı Calvin O'Keefe, esrarengiz biçimde ortadan kaybolan bilim insanı babayı aramak için galaksiler arasında bir yolculuğa çıkar. Yolculuğun aracı "tesseract" denen, uzay-zamanı katlayarak kısa yol açan bir kavramdır. Çocukların karşısındaki düşman ise evrenin bir bölümünü kaplamış, kitapta "Black Thing" denen karanlık bir kötülüktür.

Roman tek bir türe sığmaz: bilimkurgu, fantezi ve dinî imgeler iç içedir, edebiyat tarihinde buna "science fantasy" denir. Çocuklara yazılmış bir macera gibi başlar, ama konformizm, bireyin biricikliği, sevgi ve kötülük gibi büyük sorulara girer. Bu yüzden yayımlandığı günden beri hem çocuklar hem yetişkinler tarafından okunuyor.

Kitabın özeti

Bu bölüm kitabın sonunu da anlatır.

Meg, okulda ve evde kendini uyumsuz hisseden, zeki ama özgüvensiz bir kızdır. Babası Dr. Murry yıllardır yoktur ve kasabada onun hakkında dedikodu dolaşır. Fırtınalı bir gecede gelen tuhaf komşu Mrs Whatsit, babanın üzerinde çalıştığı tesseract kavramından söz eder ve ailenin sessiz umudunu yeniden canlandırır. Ertesi gün Mrs Whatsit, Mrs Who ve Mrs Which adlı üç gizemli varlık çocukların babayı bulmasına yardım etmeyi üstlenir. Bu üçlü aslında evreni saran karanlığa karşı savaşan doğaüstü varlıklardır ve çocukları tesseract ile bir gezegenden ötekine taşır.

İlk durak, ışığın ve sevginin hâkim olduğu Uriel gezegenidir. Çocuklar burada karanlığın evrene yayıldığını, Dünya'yı da kısmen kapladığını ve tarih boyunca sanatçıların, düşünürlerin, bilim insanlarının ve dinî önderlerin ona karşı durduğunu öğrenir. Ardından Orion Kuşağı'nda, uzaktaki şeyleri görebilen bir karakterle karşılaşırlar; o da Dünya'nın karanlıkla ne kadar kuşatıldığını gösterir. Bu sırada Mrs Whatsit'in eskiden bir yıldız olduğu, karanlığa karşı patlayarak kendini feda ettiği anlaşılır. Üç varlık çocuklara birer armağan verip yola devam etmelerini söyler. Sonra çocuklar Kara Şey'in eline geçmiş Camazotz gezegenine inerler; baba orada tutulmaktadır. Camazotz'da herkes birbirinin kopyası gibi evlerde, aynı düzende ve aynı ritimde yaşar. Bu düzeni "IT" adlı, bedeni olmayan, güçlü bir telepatik beyin yönetir.

Meg ve Calvin babaya ulaşmayı başarır, ama kendi zekâsına fazla güvenen Charles Wallace IT'nin etkisine düşer ve geride kalır. Baba, kızını ve Calvin'i tesseract ile komşu bir gezegene kaçırır; Meg, Kara Şey'e temas ettiği için bitkin düşer ve o gezegenin sakinlerince iyileştirilir. Üç varlık, Charles Wallace'ı geri alma görevini Meg'e verir. Meg, kardeşine duyduğu sevgiyi odaklayarak onu IT'nin etkisinden çıkarır. Hepsi Dünya'ya, yola çıktıkları ana döner. Kitap, kusursuz düzen vaadinin karşısında sevginin, cesaretin ve kusurlu olmanın değerini savunur.

Yazar ve yazıldığı dönem

Madeleine L'Engle 29 Kasım 1918'de New York'ta doğdu, 6 Eylül 2007'de Connecticut'taki Litchfield'de öldü. Romancı, şair ve deneme yazarıydı. Yapıtlarında Hristiyanlığı çağdaş bilimle birlikte işledi. A Wrinkle in Time'ı 1959-1960 arasında yazdı. Ailesi Connecticut'ın Goshen kasabasında genel bir dükkân işletiyordu; New York'a dönmeye karar verince önce haftalarca süren bir kamp yolculuğuna çıktılar. L'Engle'e göre kitabın üç "Mrs W" karakterinin adları 1959 baharındaki bu yolculukta, çöller ve çıplak dağlar arasında aklına geldi. Kitabı daha sonra Tanrı'ya bir övgü mezmuru olarak tanımladı.

Kitap bitince en az 26 yayıncı tarafından geri çevrildi. L'Engle'in kendi açıklamalarına göre nedenler arasında kitabın "fazla farklı" olması, kötülük sorununu açıkça işlemesi ve çocuklar için mi yetişkinler için mi olduğunun belirsizliği vardı. Bir çay partisinde konuklardan biri onu Farrar, Straus and Giroux'dan J. C. Farrar'la görüşmeye zorladı. Yayınevinin o dönemde çocuk kitabı çizgisi yoktu; ama Farrar kitabı beğendi ve "Ariel" künyesiyle yayımladı. Kitap o günden beri aralıksız basılıyor.

Dönemin bağlamı önemlidir: 1950'lerde yazılmış bir kitapta kadın bir başkahraman ve ikisi de bilimle uğraşan bir anne-baba alışılmış değildi; kadın karakterler nadiren bilim insanı ya da entelektüel olarak öne çıkıyordu. Eleştirmenler, Meg'i başkahraman yapmanın sonraki kuşak kız kahramanlara kapı açtığını söyler. L'Engle de Margaret Edwards Ödülü konuşmasında bu tercihini, kendisinin kadın olduğunu, en iyi fikirleri neden bir erkeğe vermesi gerektiğini sorarak açıkladı.

Kitaptaki bilim: tesseract, görelilik ve M101

Romanın bilimi, bir fizik ders kitabı gibi değil, bir metafor olarak okunmalıdır. L'Engle kitapta Einstein'ın görelilik kuramına ve Planck'ın kuantum kuramına göndermeler yapar. Yine de ana fikir bilinen fizikle birebir örtüşmez.

• Tesseract. Geometride tesseract, küpün dört boyutlu karşılığıdır: 16 köşesi, 32 kenarı, 24 yüzü ve 8 küp hücresi vardır. Romanda ise terim, uzay-zamanın dokusunu katlayarak iki nokta arasında kısa yol açan "beşinci boyuta ait" bir olguyu anlatır. Yani yazar sözcüğü geometrideki anlamıyla değil, kendi kurgusunda kullanır.
• Uzay-zamanı katlamak. Genel görelilik kütlenin uzay-zamanı eğdiğini söyler; solucan delikleri ise kuramsal kısa yollardır. Kararlı ve geçilebilir bir solucan deliğinin varlığına dair bir gözlem yoktur. Zamanda yolculuk fikrinin ayrıntıları için zaman yolculuğu fiziği sayfasına bakabilirsiniz.
• Uriel ve Fırıldak Gökadası. Romana göre Uriel, Malak yıldızının üçüncü gezegenidir ve Messier 101 gökadasındadır. M101 gerçekten vardır: Büyükayı takımyıldızında, Dünya'dan yaklaşık 21 milyon ışık yılı uzaktaki spiral bir gökadadır. Pierre Méchain 1781'de bulmuş, Charles Messier kataloğa katmıştır. Yani kitap, ışıkla bile milyonlarca yıl sürecek bir yolu birkaç adımda aşıyor.
• Ölen yıldız. Kitapta Mrs Whatsit eskiden bir yıldızdır ve karanlıkla savaşmak için patlamıştır. Gerçekte kütleli yıldızlar ömürlerinin sonunda süpernova olarak patlayabilir; ancak bu fiziksel bir süreçtir, kitaptaki gibi bir fedakârlık değil.

Kısacası kitabın bilimi bir sıçrama tahtasıdır. Okuru hem uzay-zamanın bükülebileceği fikrine hem de kozmosun inanılmaz ölçeğine alıştırır. Özel görelilik ve kuantum mekaniği gibi konulara ilk merakı uyandırabilir; Einstein'ın hayatı da merak edenlere bir giriş sunar.

Etkisi ve ödülleri

Kitap 1963'te çocuk edebiyatının en saygın ödüllerinden Newbery Madalyası'nı kazandı. Ayrıca Sequoyah Book Award ve Lewis Carroll Shelf Award'ı aldı ve Hans Christian Andersen Ödülü'nde finalist listesine girdi. L'Engle 1998'de gençlik edebiyatına yaşam boyu katkısı için Margaret Edwards Ödülü'nü aldı. Kitabın on milyonun üzerinde sattığı belirtiliyor; roman Library of America dizisinde de yeniden basıldı.

Kitap tartışma da yarattı. 1990-2000 arasında Amerika'da en çok itiraz edilen 100 kitap listesinde (Amerikan Kütüphane Derneği) 23. sırada yer aldı. Bazı okurlar kitabı cadılık ve "New Age" temaları içerdiği gerekçesiyle eleştirdi; bazı muhafazakâr Hristiyanlar ise İsa'nın, sanatçılar ve bilim insanlarıyla aynı listede anılmasına itiraz etti. L'Engle ise kitabı kendi inancının ifadesi olarak görüyordu.

Roman bir seriyi başlattı: Time Quintet adıyla anılan beş kitap sırasıyla A Wrinkle in Time, A Wind in the Door, A Swiftly Tilting Planet, Many Waters ve An Acceptable Time'dır. Kitap yıllar sonra da popüler kültürde yer buldu; 2016'da Chelsea Clinton'ın bir konuşmasında anmasının ardından satışları arttı, 2025'in sonunda yayımlanan Stranger Things dizisinin beşinci sezonunda ise göndermelerle anıldı.

Uyarlamaları

• 2003 televizyon filmi: John Kent Harrison yönetti; Meg'i Katie Stuart oynadı, Alfre Woodard, Alison Elliott ve Kate Nelligan üç "Mrs W"yi canlandırdı. Yapımı Kanadalı şirketler üstlendi, Amerika'daki dağıtımı Disney yaptı. L'Engle filmden memnun kalmadığını söyledi.
• 2018 sinema filmi: Walt Disney Pictures yapımı, yönetmen Ava DuVernay; senaryo Jennifer Lee ve Jeff Stockwell'in. Storm Reid, Oprah Winfrey, Reese Witherspoon, Mindy Kaling, Chris Pine, Gugu Mbatha-Raw, Michael Peña ve Zach Galifianakis rol aldı. Film 9 Mart 2018'de vizyona girdi. Eleştirmenler görsel yönünü beğenirken filmi iddialı ama dengesiz buldu (Rotten Tomatoes'ta yüzde 43). Dünya genelinde yaklaşık 133 milyon dolar hasılat yaptı; tüm gelir ve giderler hesaba katıldığında yaklaşık 130 milyon dolar zarar ettiği bildirildi. Film sitemizde ayrı bir sayfa olarak yer almıyor.
• Çizgi roman: Hope Larson'ın çizdiği ve yazdığı uyarlama 2012'de yayımlandı ve 2013'te Eisner Ödülü'nde "gençler için en iyi yayın" seçildi.
• Sahne: Kitap tiyatroya, operaya ve 2025'te Arena Stage'de ilk kez sahnelenen bir müzikale uyarlandı.

Kimlere uygun, nereden başlanır?

Kitap, 10-12 yaşından itibaren rahatça okunur ve ailecek sesli okumaya çok uygundur. Uzay ve bilim meraklısı gençlere, "garip" hissettiği için kendine yabancı olan okurlara iyi gelir. Yetişkinler için de kısa, hızlı ve soru bırakan bir okumadır. Teknik ayrıntı ve sert bilim arayanlar için uygun değildir; onlar Dune gibi daha kapsamlı bir dünya kuran romanlara bakabilir.

Başlangıç noktası belli: A Wrinkle in Time Time Quintet'in ilk kitabıdır. Beğenirseniz diğer dört kitabı yayın sırasıyla okuyabilirsiniz. Türkçede kitap Zamanı Bükülen Gezegen adıyla anılır.