Hezarfen Ahmed Çelebi

Hezarfen Ahmed Çelebi, 17. yüzyılda İstanbul'da yaşadığı rivayet edilen bir Osmanlı bilginidir. Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sine göre kartal kanadına benzer kanatlar takarak Galata Kulesi'nden atlamış, İstanbul Boğazı'nı aşıp Üsküdar'a süzülmüştür. Ancak bu uçuşu anlatan bilinen tek kaynak Seyahatname'dir; olayı doğrulayan başka bir belge yoktur ve tarihçiler anlatının gerçekliğini bugün de tartışır. Yine de adı, Türk havacılık tarihinin en tanınan simgelerinden biri hâline gelmiştir.

Hayatı hakkında bilinenler

Hezarfen'in hayatına dair bilgi son derece azdır. 1609 dolaylarında İstanbul'da doğduğu, 1640'ta Cezayir'de öldüğü tahmin edilir; ancak bu tarihler de belgeye değil anlatıya dayanır. Etkin olduğu dönem, IV. Murad'ın saltanatına denk gelen 1630'lu yıllardır.

“Hezarfen” bir lakaptır: Farsçada “bin” anlamına gelen “hezâr” ile bilgi ve hüner anlamındaki “fen” sözcüklerinden oluşur ve “bin hünerli, çok bilgili” demektir. İngilizce kaynaklara göre bu lakabı ona Evliya Çelebi vermiştir. Halk arasında kuşları inceleyerek uçuş denemeleri yaptığı anlatılır. Yine İngilizce kaynaklarda, roketle uçtuğu anlatılan Lagari Hasan Çelebi'nin kardeşi olarak geçer.

Seyahatname'deki uçuş anlatısı

Evliya Çelebi'nin aktardığına göre Hezarfen önce Okmeydanı'nda, kartal kanadına benzeyen kanatlarla minber üzerinden sekiz dokuz kez deneme uçuşu yaptı. Ardından lodos rüzgârının yardımıyla Galata Kulesi'nin tepesinden havalanarak Boğaz'ın karşı yakasına geçti ve Üsküdar'daki Doğancılar Meydanı'na indi. Olayın tarihi Türkçe kaynaklarda 1632, İngilizce kaynaklarda 1630-1632 arası olarak verilir.

Anlatıya göre IV. Murad bu uçuşu Sarayburnu'ndaki Sinan Paşa Köşkü'nden izledi. Padişah Hezarfen'e bir kese altın verdi; ancak bu kadar yetenekli birinin tehlikeli olabileceğini düşünerek onu Cezayir'e sürdü. Hezarfen'in ölümüne kadar orada kaldığı anlatılır.

Kaynak: Evliya Çelebi ve Seyahatname

Evliya Çelebi, 25 Mart 1611'de İstanbul'da doğmuş, 40 yılı aşkın süre Osmanlı topraklarını ve komşu ülkeleri dolaşmış bir gezgindir; 1684'te öldü. Gözlemlerini on ciltlik Seyahatname'de topladı. Eser, 17. yüzyıl Osmanlı yaşamı için hâlâ değerli bir rehber sayılır; ancak tarihçiler anlatımların bir bölümünün abartılı olduğunu, bazılarının açıkça uydurulduğunu, bazılarının da üçüncü kişilerden duyulup yanlış aktarıldığını belirtir. Hezarfen'in uçuşunu değerlendirirken bu arka planı bilmek önemlidir.

Rivayet mi, gerçek mi?

Hezarfen'in uçuşu, Osmanlı tarihinin en çok tartışılan anlatılarından biridir. Tartışmanın merkezinde kaynak sorunu yatar: Olaydan söz eden bilinen tek tarihsel metin, Evliya Çelebi'nin on ciltlik Seyahatname'sindeki kısa bir bölümdür. Osmanlı maliye arşivlerinde, padişahın verdiği söylenen altın ödülüne dair bir kayıt da bulunmamıştır.

• Olayın gerçekleşmediğini düşünenler: Tarihçi İlber Ortaylı anlatıyı bir masal ya da efsane olarak niteler; Halil İnalcık da bu görüşü destekler. Evliya Çelebi'nin anlatımlarında abartıya sıkça başvurduğu da hatırlatılır.
• Gerçekleşmiş olabileceğini düşünenler: Bahaeddin Yediyıldız, belge bulunmamasının olayın hiç yaşanmadığı anlamına gelmediğini söyler. Yusuf Halaçoğlu, Evliya Çelebi'nin olmayan bir olayı uydurmayacağı görüşündedir. Erhan Afyoncu ise ödül kaydının ileride bulunabileceğini ve uçuşun bir şenlik gösterisi olabileceğini savunur.
• Teknik itirazlar: Galata Kulesi ile Doğancılar arasındaki yaklaşık 3.358 metrelik mesafeyi süzülerek almak için yaklaşık 41'e 1'lik bir süzülme oranı gerekir; yani her 1 metre alçalmada 41 metre ilerlemek. Bu, modern delta kanatların yaklaşık 15'e 1'lik oranının çok üstündedir. Ayrıca lodos rüzgârının bu yönde bir uçuşa yardım etmekten çok engel olacağı belirtilir.

Kısacası, uçuşun yaşandığını kanıtlayan bir belge yoktur; yaşanmadığını kesin olarak gösteren bir kanıt da yoktur. Uçuş öykülerine dair başka eski anlatılar da bu tartışmaya karıştırılır: İngiliz yazar John Wilkins'in 1638 tarihli bir eserinde, Avusturya elçisi Busbecq'in Osmanlılarda bir uçuş denemesinden söz ettiği aktarılır. Ancak bu olay Evliya Çelebi'nin anlattığı tarihten yaklaşık 75 yıl önce yaşanmıştır ve Hezarfen'le ilgisi yoktur. Bu nedenle Hezarfen'in hikâyesi tarih yazımında belgelenmiş bir olay olarak değil, güçlü bir rivayet olarak ele alınır.

Havacılık ve uzay tarihindeki yeri

Hezarfen'in hikâyesi, gerçek olsun ya da olmasın, insanın kuşlar gibi uçma isteğinin Türkiye'deki en bilinen simgesidir. Kanatla süzülme, havanın kaldırma kuvvetine dayanır; bu nedenle kanatlı uçuşun da bir sınırı vardır. Hava inceldikçe kanatlar taşıma gücünü yitirir ve uzayın başladığı kabul edilen sınıra ulaşmak için artık kanat değil roket gerekir.

Galata Kulesi'nden yaklaşık dört yüzyıl sonra Türkiye'nin uzay serüveni gerçek bir uçuşa dönüştü: Alper Gezeravcı, Ocak 2024'te Ax-3 göreviyle Uluslararası Uzay İstasyonu'na giderek ilk Türk astronot oldu.

Mirası

1950'de PTT, İstanbul'da toplanan Milletlerarası Sivil Havacılık Kongresi için Hezarfen'in uçuşunu gösteren bir hatıra pulu çıkardı. 1992'den beri hizmet veren İstanbul Hezarfen Havalimanı adını ondan alır. 1996 yapımı “İstanbul Kanatlarımın Altında” filmi onun öyküsünü anlatır. Fazıl Say 2012'de “Hezarfen Ney Konçertosu”nu besteledi; TRT Çocuk'ta 2010-2017 arasında “Küçük Hezarfen” çizgi filmi yayımlandı. Bu yapımların tümü, anlatının üzerine kurulmuş kurgusal eserlerdir.

Bilmeye değer

• Uçuşun bilinen tek kaynağı Evliya Çelebi'nin Seyahatname'sidir.
• Osmanlı arşivlerinde verildiği söylenen ödülün kaydı bulunmamıştır.
• “Hezarfen” gerçek adı değil, “bin hünerli” anlamına gelen bir lakaptır.
• Anlatıya göre ödülü bir kese altın, sonu ise Cezayir'e sürgündü.

Fotoğraf: Adem Başpınar · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons