Antoine de Saint-Exupéry

Antoine de Saint-Exupéry kimdir?

Antoine de Saint-Exupéry (29 Haziran 1900, Lyon – 31 Temmuz 1944, Akdeniz üzerinde kayıp), Fransız yazar, şair, gazeteci ve pilottur. Dünyada en çok Küçük Prens (Le Petit Prince, 1943) ile tanınır: çölde mahsur kalan bir pilotun, ev büyüklüğünde bir asteroitten Dünya'ya düşmüş küçük bir prensle karşılaşmasını anlatan, yazarın kendi suluboya resimleriyle süslediği felsefi bir masal. Saint-Exupéry hayatının büyük bölümünü gökyüzünde geçirdi; posta uçaklarıyla Sahra'yı ve And Dağları'nı aştı, İkinci Dünya Savaşı'nda keşif pilotu olarak uçtu ve son görevinden dönmedi.

Uzay Gündem'in yazarlar bölümünde yer almasının nedeni, Küçük Prens'in modern kültürdeki en tanınmış "asteroit sakini"ni yaratmış olmasıdır. Kitaptaki B-612 asteroidi bugün gerçek bir asteroide, bir asteroit uydusuna ve Dünya'yı asteroit çarpmalarından korumayı amaçlayan bir vakfa ad olmuştur.

Hayatı

Saint-Exupéry, Lyon'da köklü, aristokrat ve Katolik bir ailenin üçüncü çocuğu olarak doğdu. Sigorta yöneticisi olan babası Jean de Saint-Exupéry, oğlu dört yaşına girmeden felç geçirerek öldü; aile bu kayıptan sonra maddi sıkıntıya düştü. Birinci Dünya Savaşı yıllarında İsviçre'nin Fribourg kentindeki bir okulda birlikte okudukları küçük kardeşi François, 15 yaşında romatizmal ateşten hayatını kaybetti. Saint-Exupéry kardeşinin ölüm döşeğinde başında bekledi; biyografi yazarları bu sahnenin izlerini Küçük Prens'in sonunda görür.

Deniz harp okulunun hazırlık sınavlarında iki kez başarısız olduktan sonra Paris'teki École des Beaux-Arts'ta (Güzel Sanatlar Okulu) 15 ay kadar dinleyici olarak mimarlık derslerine katıldı, ama diploma almadı. 1921'de askerliğe Strazburg yakınlarında bir süvari alayında başladı; burada özel uçuş dersleri aldı ve ardından hava kuvvetlerine geçerek Fas'ın Kazablanka kentinde askerî pilot brövesini kazandı. İlk uçak kazalarından birini de bu dönemde, Paris yakınlarındaki Le Bourget'de geçirdi.

Asıl dönüm noktası 1926'da geldi. Saint-Exupéry, sonradan Aéropostale adını alacak Latécoère havayolu şirketine girdi ve Toulouse ile Dakar arasında posta taşıdı. O yıllarda uçaklarda çok az gösterge vardı; pilotlar yönlerini büyük ölçüde gözle ve deneyimle bulurdu. Kısa süre sonra Sahra'daki Cape Juby (bugün Fas'ın Tarfaya kenti) istasyonunun şefi oldu. Görevleri arasında, çölde zorunlu iniş yapıp bölge kabilelerine rehin düşen pilotların serbest bırakılması için pazarlık etmek de vardı; bu çalışmaları ona 1930'da Légion d'honneur nişanını kazandırdı. 1929'da Arjantin'e gönderildi ve şirketin Güney Amerika kolu Aeroposta Argentina'nın direktörü oldu; Patagonya'ya yeni hatlar açtı, gece uçuşlarının yaygınlaşmasında rol oynadı.

1931'de Salvadorlu yazar ve ressam Consuelo Suncín ile evlendi. 1930'larda Air France için tanıtım işleri yaptı ve Paris-Soir gibi gazeteler için muhabirlik yaparak 1935'te Sovyetler Birliği'ni, 1936-1937'de İspanya İç Savaşı'nı izledi. 1935'in son günlerinde Paris-Saygon rekor uçuşu denemesi sırasında Caudron Simoun uçağıyla Libya çölüne düştü. Saint-Exupéry ve teknisyeni günlerce susuz kaldıktan sonra bir Bedevi tarafından bulunarak kurtarıldı. Bu deneyim hem anı kitabı İnsanların Dünyası'na hem de Küçük Prens'in açılış sahnesine dönüştü.

İkinci Dünya Savaşı başladığında II/33 keşif grubunda Bloch MB.174 uçağıyla görev yaptı ve 1940'ta Croix de Guerre (Savaş Haçı) aldı. Fransa'nın Almanya ile ateşkes imzalamasının ardından Portekiz üzerinden ABD'ye geçti ve 1940'ın son gününde New York'a vardı. Yaklaşık 27 ay süren sürgün döneminde ABD'nin savaşa girmesini savundu, Savaş Pilotu'nu ve Küçük Prens'i yazdı.

1943 baharında, savaş pilotları için yaş sınırını sekiz yıl aşmış olmasına ve eski kazalardan kalan ağrılara rağmen Kuzey Afrika'daki eski birliğine döndü ve P-38 Lightning uçağının keşif sürümüyle uçmaya başladı. 31 Temmuz 1944'te Korsika'dan güney Fransa'daki Alman birlik hareketlerini gözlemek için kalktı ve geri dönmedi. 1998'de Marsilya açıklarında bir balıkçı, üzerinde Saint-Exupéry'nin, eşinin ve Amerikalı yayıncısının adları kazınmış gümüş bir bilezik buldu. 2000'de aynı bölgede bir dalgıç P-38 enkazına rastladı; parçalar 2003'te çıkarıldı ve 2004'te Fransız sualtı arkeolojisi uzmanlarınca Saint-Exupéry'nin uçağına ait olduğu doğrulandı. Düşüşün nedeni bugün de bilinmiyor: Bazı eski Luftwaffe pilotlarının uçağı vurduklarına dair anlatımları olsa da bunları doğrulayan belge bulunamadı.

Küçük Prens ve uzayla bağı

Küçük Prens, 1942 yazı ve sonbaharında New York'ta ve Long Island'daki Asharoken köyünde yazıldı. Kitap Nisan 1943'te ABD'de Reynal & Hitchcock tarafından İngilizce ve Fransızca olarak aynı anda yayımlandı. Yazarın eserleri Vichy yönetimince yasaklandığı için Fransa'da ancak kurtuluştan sonra, 1946'da Gallimard tarafından basılabildi; yani Saint-Exupéry kitabın kendi ülkesinde çıktığını göremedi. Eser, yazarın yakın dostu Léon Werth'e ithaf edilmiştir.

Hikâyede anlatıcı pilot, Sahra'da uçağını onarmaya çalışırken küçük prensle tanışır. Prens, Dünya'da "B-612" diye bilinen, bir ev büyüklüğündeki asteroitte yaşamaktadır. Asteroidin üç minik yanardağı (ikisi etkin, biri sönmüş) ve özenle bakılan bir gülü vardır. Prens Dünya'ya gelmeden önce başka küçük gök cisimlerini dolaşır ve her birinde yetişkin dünyasının bir tuhaflığını temsil eden tek bir sakinle karşılaşır. Kitap çocuk masalı biçiminde yazılmış olsa da yalnızlık, dostluk, sevgi ve kayıp üzerine bir yetişkin eleştirisidir.

Türk okur için kitabın ilginç bir ayrıntısı vardır: Anlatıcıya göre B-612'yi bir Türk gökbilimci keşfetmiştir. Gökbilimci buluşunu uluslararası bir toplantıda geleneksel kıyafetiyle anlattığında kimse onu ciddiye almaz; yıllar sonra aynı sunumu Avrupai bir takım elbiseyle yaptığında herkes ikna olur. Saint-Exupéry bu sahneyle, insanların bilgiyi içeriğine göre değil görünüşe göre yargılamasını hicveder.

Küçük Prens yazarın en başarılı eseri oldu. Dünya genelinde yaklaşık 140 milyon sattığı tahmin edilir; Kasım 2024 itibarıyla 600 dil ve lehçeye çevrilmiştir ve Kutsal Kitap'tan sonra en çok çevrilen ikinci eser kabul edilir. Kitap sinema, televizyon, tiyatro, bale ve opera gibi pek çok biçime uyarlandı.

Öteki eserleri

Saint-Exupéry'nin yazarlığı doğrudan havacılıktan beslenir. Başlıca eserleri şunlardır:

• L'Aviateur (Havacı, 1926): Kısa ömürlü bir edebiyat dergisinde çıkan ilk uzun öyküsü.
• Courrier sud (Güney Postası, 1929): Kazablanka-Dakar posta hattındaki deneyimlerinden doğan ilk kitabı.
• Vol de nuit (Gece Uçuşu, 1931): Arjantin'deki gece posta uçuşlarını anlatır, Prix Femina'yı kazandı ve yazarı edebiyat dünyasında tanıttı.
• Terre des hommes (İnsanların Dünyası, 1939): Anı ve deneme karışımı bu kitap, Fransız Akademisi'nin Büyük Roman Ödülü'nü aldı; ayrı olarak hazırlanan İngilizce sürümü Wind, Sand and Stars ABD'de National Book Award'a değer görüldü.
• Pilote de guerre (Savaş Pilotu, 1942): 1940 Alman işgalini bir keşif pilotunun gözünden anlatır.
• Lettre à un otage (Bir Rehineye Mektup, 1943) ve ölümünden sonra yayımlanan, yarım kalmış Citadelle (1948).

Bu kitaplarda gökyüzü hem bir iş alanı hem de düşünme mekânıdır: Pilot, yerden binlerce metre yukarıda insanın yeryüzündeki yerini sorgular. Küçük Prens'te bu bakış açısı bir adım öteye, Dünya'nın dışına taşınır.

Bilimle ilişkisi: Gökyüzündeki izleri

Saint-Exupéry bir bilim insanı değildi, ama bir havacılık öncüsüydü ve adı ile eseri bugün gökbilimin içine yerleşmiş durumdadır. Bu bağ üç gök cismi ve bir kuruluş üzerinden izlenebilir:

• 2578 Saint-Exupéry: Sovyet gökbilimci Tamara Smirnova'nın 2 Kasım 1975'te Kırım Astrofizik Gözlemevi'nde keşfettiği asteroide yazarın adı verildi. Asteroit kuşağının dış bölgesinde dolaşan bu cismin çapı yaklaşık 17 kilometredir; Güneş çevresindeki bir turunu 5 yıl 2 ayda tamamlar.
• 46610 Bésixdouze: Japon amatör gökbilimciler Kin Endate ve Kazuro Watanabe'nin 15 Ekim 1993'te Hokkaido'daki Kitami Gözlemevi'nde bulduğu yaklaşık 2 kilometrelik asteroidin adı, Fransızca "B altı on iki" demektir. Seçim bir matematik şakası da içerir: 46610 sayısı on altılık (heksadesimal) sayı sisteminde yazıldığında tam olarak B612 olur.
• Petit-Prince: 45 Eugenia asteroidinin çevresinde dolanan, yaklaşık 13 kilometre çaplı uydu, 1998'de Hawaii'deki Kanada-Fransa-Hawaii Teleskobu ile keşfedildi. Bir asteroidin uydusunun yerden çalışan bir teleskopla bulunduğu ilk örnektir; o zamana dek bilinen tek asteroit uydusu, Galileo sondasının 243 Ida çevresinde gördüğü Dactyl idi. Keşifçiler adı hem İmparatoriçe Eugénie'nin oğlu Prens İmparator'u hem de bir asteroitte yaşayan Küçük Prens'i anarak seçti; ad 2003'te kesinleşti. Uydu, Eugenia'nın çevresindeki bir turunu yaklaşık beş günde tamamlar.
• B612 Vakfı: Ekim 2002'de, aralarında gezegen bilimci Clark Chapman, astrofizikçi Piet Hut ve astronotlar Rusty Schweickart ile Ed Lu'nun bulunduğu bir grup bilim insanı tarafından kuruldu. Dünya için tehlike oluşturabilecek Dünya'ya yakın cisimleri izlemeyi ve gezegeni asteroit çarpmalarına karşı korumayı amaçlayan bu kâr amacı gütmeyen kuruluş, adını küçük prensin asteroidinden alır. Asteroit saptırmanın bugünkü bilimini Yukarı Bakma'daki kuyruklu yıldız altı ayda saptırılabilir miydi? yazımızda anlattık.

Böylece bir masalın hayalî asteroidi, gerçek bilimin üç ayrı alanında (asteroit adlandırma, asteroit uydularının keşfi ve gezegen savunması) somut bir karşılık buldu. Bu, bir edebiyat eserinin gökbilimcilerin hayal gücünü nasıl etkileyebileceğinin güzel bir örneğidir.

Ödülleri ve onurları

• Légion d'honneur şövalyeliği (1930) ve Légion d'honneur subaylığı (1939).
• Prix Femina, Gece Uçuşu ile (1931).
• Fransız Akademisi Büyük Roman Ödülü, İnsanların Dünyası ile (1939).
• ABD National Book Award, Wind, Sand and Stars ile (ödülü Ocak 1941'de New York'ta aldı).
• Croix de Guerre (1940); ölümünden sonra palmiyeli Croix de Guerre (1944).
• Fransa'nın büyük isimlerini onurlandıran Paris'teki Panthéon'a, cesedi hiç bulunamamış olmasına karşın 1967'de adını taşıyan bir yazıt kondu.

Kitapları

• Küçük Prens (Saint-Exupéry): konusu, asteroit B-612 ve gerçek asteroitler (1943)

Etkisi ve mirası

Fransa'da Saint-Exupéry bir ulusal simgedir. 1993'ten avroya geçişe kadar 50 franklık banknotlarda onun portresi ve Küçük Prens çizimleri yer aldı. Doğduğu kentin havalimanı, doğumunun 100. yılı olan 2000'de Lyon-Saint Exupéry Havalimanı adını aldı. Paris yakınlarındaki Le Bourget Hava ve Uzay Müzesi'nde ona ayrılmış kalıcı bir sergi bulunur; Akdeniz'den çıkarılan P-38 parçaları da burada sergilenir. Fas'taki Tarfaya'da, eski Cape Juby istasyonunun yanında bir müze yazarı ve Aéropostale'yi anar.

Küçük Prens'in etkisi ise edebiyatın çok ötesine taşar. Kitap, Dünya'ya dışarıdan bakan bir göz aracılığıyla insanın kendini sorgulamasını sağlar; bu yönüyle, sonradan astronotların "Dünya'yı uzaydan görünce değişen bakış" diye anlattığı deneyimin edebî bir öncülü sayılabilir. Uzay temalı başka klasik okumalar için Uzay ve bilimkurgu meraklıları için kitaplar listemize, gökyüzünü edebiyata taşıyan öteki öncüler için Jules Verne ve H. G. Wells sayfalarımıza bakabilirsiniz.