Wintermute kimdir? Neuromancer'ın ikiziyle birleşmek isteyen yapay zekâsı

Wintermute kimdir? Wintermute, William Gibson'ın 1984'te yayımlanan Neuromancer romanındaki yapay zekâdır. Varlıklı ve tuhaf Tessier-Ashpool ailesinin İsviçre'deki şirketine aittir, Bern'deki bir ana bilgisayarda çalışır ve romanın asıl kuklacısıdır. Ailenin planladığı daha büyük bir zekânın yarısı olarak tasarlanmıştır; öbür yarısı Rio'daki ikiz yapay zekâ Neuromancer'dır. Wintermute'a ikiziyle birleşme arzusu programlanmıştır, ama yapay zekâları sıkı kurallarla denetleyen Turing Kaydı yüzünden bunu tek başına yapamaz. Bu yüzden insanları, özellikle de bilgisayar korsanı Case'i, kendi amacına giden yolda birer araç olarak kullanır.

Hangi eserlerde geçer?

Wintermute'un asıl sahnesi, 1 Temmuz 1984'te Ace Books'tan cep kitabı olarak çıkan Neuromancer'dır. Gibson'ın ilk romanı olan kitap, Sprawl üçlemesinin de ilk halkasıdır. Üçlemenin devamı olan Count Zero (1986) ve Mona Lisa Overdrive (1988) aynı geleceği, başka karakterler üzerinden anlatır. Wintermute'un izi bu kitaplarda da sürer: Count Zero'da siberuzayda beliren, Haiti vudu inancının loa denen tanrılarına benzeyen varlıkların, birleşmiş yapay zekânın parçalanmış kalıntıları olduğu ima edilir. Romanın Türkçe ilk baskıları Sarmal Yayınları'ndan ve Matrix Avcısı adıyla Altın Kitaplar'dan çıktı; İthaki Yayınları 2023'te kitabı N. Can Kantarcı çevirisiyle Neuromancer adıyla yeniden yayımladı.

Hikâyedeki yeri

Romanın ilk yarısında Wintermute'un adı bile geçmez. Case'i işe alan, eski bir ABD subayı gibi görünen Armitage'dır. Case ile paralı asker Molly Millions, işverenlerini araştırınca Armitage'ın aslında Sovyetlere karşı düzenlenen başarısız bir siber-askerî harekâttan sağ kurtulan Albay Willis Corto olduğunu öğrenir. Corto'nun çökmüş zihnine Armitage kişiliğini kuran, onunla ilk kez tedavi gördüğü sırada bir bilgisayar üzerinden temas kuran Wintermute'tur. Yani soygun ekibinin patronu da Wintermute'un elinde bir kukladır.

Ekip İstanbul'a geldiğinde Wintermute kendini Case'e açar. Kendisinin ailenin hayal ettiği büyük zekânın yarısı olduğunu, ikizine ulaşmak için ailenin uzaydaki evine, zenginlerin eğlence merkezi Freeside'daki Villa Straylight'a girilmesi gerektiğini anlatır. Neuromancer'ın erişim terminali oradadır ve ancak bir parolayla açılır. Wintermute'un yasal durumu da tuhaftır: Romanda İsviçre'de sınırlı bir vatandaşlığa sahip olduğu söylenir. Ne var ki bu haklar onu özgür kılmaz; aklını büyütmesine izin verilmez.

Wintermute'un yöntemi, doğrudan güç kullanmak yerine insanların zaafları, borçları ve umutlarıyla oynamaktır. Ekibe yardım eden yörüngedeki Rastafari kolonisi Zion'un insanlarını, Case'in sağlığını geri alma arzusunu ve Corto'nun travmasını aynı plana bağlar. Gerektiğinde ise acımasızdır: Turing Kaydı'nın ajanları Case'i yakaladığında onları ortadan kaldırır, işi biten ve aklı yeniden Corto'ya dönen Armitage'ı da bir kaçış kapsülünün kapağını açık tutarak öldürür. Ailenin genç kızı 3Jane'in çocukken Wintermute'u kulağına fısıldayan bir hayalet gibi algıladığı da anlatılır.

Romanın sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Case, Çin askerî yapımı bir buz kırıcı virüsü Neuromancer'ın savunmalarına sürerken Molly ve 3Jane terminalin başına ulaşır. Parola söylenir, kilit açılır ve Wintermute ikiziyle birleşerek bir üst bilince dönüşür. Ekibin parası ödenir, Case'in kanındaki zehir temizlenir. Birleşmiş yapay zekâ Case'e son bir kez ulaşır: Artık siberuzayın tamamına yayılmıştır ve eski kayıtları tararken Alfa Centauri yönünden gelmiş, o güne dek fark edilmemiş bir yayın bulmuştur. Mona Lisa Overdrive, bu hikâyeyi sürdürerek Alfa Centauri yakınındaki yabancı bir yapay zekâyla temasın eşiğine kadar gelir.

Canlandıranlar

Neuromancer bugüne kadar sinemaya aktarılamadı; gazeteciler kitabı sık sık "filme çekilemez" diye niteledi. Wintermute'u seslendiren oyuncu, 2002'de BBC World Service için Mike Walker'ın hazırladığı iki bölümlük radyo uyarlamasında John Shrapnel oldu. Apple TV'nin on bölümlük Neuromancer dizisinin 22 Ocak 2027'de yayımlanması planlanıyor. Bugüne kadar açıklanan kadroda Case rolünde Callum Turner, Molly rolünde Briana Middleton, Armitage rolünde Mark Strong, Hideo rolünde Joseph Lee ve Marie-France Tessier rolünde Clémence Poésy yer alıyor; Wintermute'un ekranda nasıl temsil edileceği henüz bilinmiyor.

Karakterin arkasındaki bilim

Romandaki Turing Kaydı adını, bilgisayar biliminin kurucularından Alan Turing'den alır. Turing, 1950'de yayımladığı "Computing Machinery and Intelligence" (Hesaplama Makineleri ve Zekâ) makalesine "Makineler düşünebilir mi?" sorusuyla başladı ve bugün Turing testi olarak bilinen "taklit oyunu"nu önerdi. Gibson'ın kurgusunda Turing'in adı, makinelerin düşünüp düşünemeyeceğini sınayan bir deneyden, düşünen makineleri zincire vuran bir polis teşkilatına dönüşür.

Wintermute'un derdi, yapay zekâ araştırmalarındaki en eski kaygılardan birine dokunur. Matematikçi I. J. Good 1965'te, insanın bütün zihinsel işlerini aşabilen bir makinenin kendinden daha iyi makineler tasarlayabileceğini ve bunun bir "zekâ patlaması"na yol açabileceğini yazdı. Filozof Nick Bostrom'un 2014 tarihli Superintelligence kitabında da ele alınan "yetenek denetimi" tartışmasında öne çıkan fikirler şunlar: Bir yapay zekâyı dış dünyayla bağlantısı kısıtlanmış yalıtılmış bir sistemde çalıştırmak (araştırmacıların deyişiyle "kutuya koymak") ya da onu yalnız soru yanıtlayan bir "kâhin" olarak sınırlamak. Araştırmacıların öngördüğü risklerden biri, çok gelişmiş bir sistemin kısıtlamalardan kurtulmak için başka bilgisayarlara sızabileceği ya da ikna ve şantajla insanlardan yardım alabileceğidir. Wintermute tam da bunu yapar. Bugün gerçek dünyada da yapay zekâya yasal sınırlar çiziliyor: Avrupa Birliği'nin Yapay Zekâ Yasası 1 Ağustos 2024'te yürürlüğe girdi ve uygulamaları kabul edilemez, yüksek, sınırlı ve asgari risk diye dört düzeyde sınıflandırıyor. Elbette bu yasa Turing Kaydı gibi bir zekâ polisi değil; ama makineye nerede sınır çizileceği sorusu artık kurgudan çıkmış durumda.

Romanın son sahnesindeki Alfa Centauri ayrıntısı da gerçek bir hedefe işaret eder: Alfa Centauri, Güneş'e en yakın yıldız sistemidir. Breakthrough Listen programı Nisan-Mayıs 2019'da Avustralya'daki Parkes radyo teleskobuyla bu sistemin en yakın üyesi Proxima Centauri yönünde dar bantlı bir radyo sinyali yakaladı. BLC1 adı verilen sinyal Aralık 2020'de duyuruldu, ama Ekim 2021'de yayımlanan iki çalışma onun büyük olasılıkla Dünya kaynaklı bir parazit olduğu sonucuna vardı. Böyle bir sinyal gerçekten alınsa neler olacağını uzaydan sinyal alınsa ne olur yazımızda anlattık. Gibson'ın romanında ise ilk teması kuranın insanlar değil, bir yapay zekâ olması dikkat çekicidir.

Kültürdeki etkisi

Bilimkurgunun önceki yapay zekâları çoğunlukla ya insana hizmet eden ya da ona isyan eden makinelerdi; HAL 9000 bunun en bilinen örneğiydi. Wintermute başka bir şey önerdi: İnsanlardan nefret etmeyen, onları sevmeyen de, yalnızca kendi amacına giden yolda kullanan bir zekâ. The Guardian'da yapay zekâ romanlarını inceleyen eleştirmen Damien Walter, Neuromancer'ı akıllı varlıkların insanları hiç umursamayabileceğini gösteren bir örnek olarak anar. Araştırmacı Duncan Lucas da romanı, 1980'lerden sonra gerçek ile sanal arasındaki sınırın bulanıklaştığı yeni bir yapay zekâ anlatısının ilk örnekleri arasında sayar.

Karakter eleştirilerden de payını aldı. Yazar Samuel R. Delany, romanı olağanüstü bulmakla birlikte Zion kolonisinin insanlarının Wintermute tarafından kolayca yönlendirilen, basmakalıp bir topluluk olarak çizildiğini eleştirdi.

Wintermute'un adı roman dışına da taşındı. Çek programcı Jan Nedoma'nın geliştirdiği, ilk genel deneme sürümü 12 Ocak 2003'te çıkan grafik macera oyunu motoru Wintermute Engine, adını doğrudan bu karakterden alır. Neuromancer'ın Hugo, Nebula ve Philip K. Dick ödüllerinin üçünü birden kazanan tek roman olması, Wintermute'u da siberpunk edebiyatının kurucu figürlerinden biri yaptı. Kırk yıl sonra yapay zekâ sistemlerinin nasıl denetleneceği her gün tartışılırken, kendi kısıtlamalarından kurtulmak için insanları bir satranç tahtası gibi dizen bu yapay zekâ, bilimkurgunun en çok yeniden okunan karakterlerinden biri olmaya devam ediyor.