Bayan Whatsit kimdir? A Wrinkle in Time'ın yıldızdan dönüşen rehberi

Bayan Whatsit kimdir? Bayan Whatsit (Mrs Whatsit), Madeleine L'Engle'in A Wrinkle in Time romanında Meg, Charles Wallace ve Calvin'i evrenin ötesine taşıyan üç gizemli varlıktan biridir. Dışarıdan bakıldığında tuhaf kıyafetli bir komşu gibi görünür; gerçekte ise romanın ilerleyen bölümlerinde, bir zamanlar yıldız olduğu ve karanlığa karşı verilen savaşta kendini feda ederek patladığı anlaşılır. Çocukların yolculuğunu başlatan ilk tanıdık yüz ve üç kadın arasında en yakın duran karakter, odur.

Bayan Whatsit nasıl bir karakterdir?

Whatsit, kitapta Bayan Who ve Bayan Which'le birlikte "üç W" diye anılan üçlünün parçasıdır. Üçü de doğaüstü varlıklardır ve koruyucu melek benzeri bir rol üstlenirler: çocukları yönlendirir, hediyeler verir, tehlikeli anlarda geri çekilir. Bayan Who konuşurken ağırlıklı olarak başkalarından aktarılan sözlerle ifade eder, Bayan Which ise alışılmadık bir tarzda konuşur. Üçü arasında çocukların kapısını ilk çalan, hikâyenin başındaki gizemi açan Whatsit'tir: tesseract kavramından ilk söz eden odur. Roman ona insan biçimi verir, ama onun sıradan bir komşu olmadığını daha ilk bölümlerde sezdirir.

Bayan Whatsit hangi eserlerde geçer?

Bayan Whatsit ilk kez 1962'de yayımlanan A Wrinkle in Time'da görünür. Kitap Ariel Books adıyla Farrar, Straus and Giroux çatısı altında çıkmış ve 1963'te Newbery Madalyası'nı kazanmıştır; yayımlanmadan önce yirmi altıdan fazla yayınevinin reddettiği aktarılır. Zaman Beşlisi'nin ikinci kitabı olan 1973 tarihli A Wind in the Door'da yalnızca Meg, Charles Wallace ve Calvin'in geri döndüğü doğrulanmıştır; Bayan Whatsit'in bu kitapta yer aldığına dair bir bilgiye ulaşamadığımız için yazmıyoruz.

Hikâyedeki yeri

Romanın başında Meg, Bayan Whatsit adlı gizemli bir komşunun "tesseract"tan söz ettiğini duyar; bu kavram, kayıp babalarının üzerinde çalıştığı bilimsel fikirdir. Meg, kardeşi Charles Wallace ve okul arkadaşı Calvin Bayan Whatsit'in evine gider; orada Bayan Who ve Bayan Which'le tanışır ve babalarını kurtarmak için yardım sözü alırlar. Üç kadın çocukları "tesser" denen bir yolculuk yöntemiyle evrenin farklı noktalarına götürür. Whatsit bu yolculukta Calvin'in iletişim yeteneğini güçlendirir; çocuklara kendi sınırlarını aşmaları için destek olur.

Yolculuğun duraklarından biri, ışıkla dolu, ahenkli bir gezegen olan Uriel'dir. Orada çocuklar Dünya'nın bir bölümünü örten "Kara Şey" ile ilk kez yüzleşir. Daha sonra Camazotz gezegeninde, "IT" adlı bedensiz beynin yönettiği bir dünyaya varırlar. Üç kadın çocuklara rehberlik eder, hediyeler verir ve gerektiğinde onları gezegenden gezegene taşır; yine de hikâyenin asıl yükünü çocuklar taşır.

Bayan Whatsit'in gerçek yüzü

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Uriel'deki durağın ardından, yolculuğun bu aşamasında Bayan Whatsit'in gerçek doğası ortaya çıkar: o, karanlığa karşı verilen savaşta kendini feda ederek patlayan eski bir yıldızdır. Bu açıklama, romandaki iyi-kötü mücadelesini Dünya'nın ötesine, kozmik bir ölçeğe taşır. Hikâyenin sonunda Meg, Charles Wallace'ı "IT"nin elinden sevgisiyle kurtarır ve grup Dünya'ya döner. Kitaptaki iyi-kötü anlatısı kimi okurlarca dinî bir okumayla ilişkilendirilir; kimi muhafazakâr çevreler ise tam tersine kitabı "cadılık" ve "yeni çağ" öğeleri taşıdığı gerekçesiyle eleştirmiştir.

Bayan Whatsit'i canlandıranlar

24 Nisan 2003'te ABC kanalında yayımlanan, John Kent Harrison'ın yönettiği televizyon filminde Bayan Whatsit'i Alfre Woodard canlandırdı; Bayan Who'yu Alison Elliott, Bayan Which'i Kate Nelligan oynadı. Kitabın yazarı bu uyarlamadan hayal kırıklığına uğradığını söylemiştir.

Walt Disney Pictures'ın, Ava DuVernay'in yönettiği 2018 filminde ise Bayan Whatsit'i Reese Witherspoon, Bayan Who'yu Mindy Kaling, Bayan Which'i Oprah Winfrey canlandırdı; Meg'i Storm Reid oynadı. Oprah Winfrey'in rolü Temmuz 2016'da, Witherspoon ve Kaling'inkiler Eylül 2016'da duyuruldu. Film ABD'de 9 Mart 2018'de gösterime girdi; yaklaşık 133 milyon dolarlık dünya hasılatıyla yüksek bütçesini karşılayamadı ve eleştirmenlerden karışık not aldı. Romanın 2025'te Arena Stage'de sahnelenen müzikal uyarlamasında Bayan Whatsit'i Amber Gray, Bayan Who'yu Stacey Sargeant, Bayan Which'i Vicki Lewis oynadı.

Bayan Whatsit'in arkasındaki bilim

Whatsit'in yıldız kökeni, gerçek yıldızların ölümüyle ilginç bir paralellik kurar. NASA'ya göre Güneş'ten kabaca sekiz ila yirmi kat kütleli bir yıldız, çekirdeğinde fuzyonla sırasıyla helyum, karbon, neon, oksijen ve silisyumu yakıp sonunda demire ulaşır; demirin kaynaştırılması enerji açığa çıkarmak yerine enerji gerektirdiğinden çekirdek çöker, geri sıçrar ve bir şok dalgası yıldızın dış katmanlarını fırlatır. Sonuç bir süpernovadır. Geriye kalan çekirdek aşırı yoğun bir nötron yıldızıdır; yaklaşık yirmi Güneş kütlesinin üstündeki yıldızlardan ise kara delikler kalır. Süpernova, yıldızın içinde üretilen ağır elementleri uzaya saçar ve gelecek yıldız kuşaklarının hammaddesini zenginleştirir. Ayrıntılar için Süpernovalar sayfasına bakabilirsiniz.

Bu açıdan "yıldız olmuş bir karakter" fikri bilimsel olarak şiirsel bir benzetmedir: yıldızların "karar vererek" patladığı söylenemez; yıldız ölümü fizik yasalarının sonucudur. Buna rağmen romanın imgesi tamamen temelsiz sayılmaz, çünkü süpernovalar gerçekten de yeni cisimlerin doğuşuna zemin hazırlar. Sayfanın kapağındaki Yengeç Bulutsusu, böyle bir patlamanın kalıntısıdır: Çinli, Japon ve Arap gökbilimciler 1054'te bir süpernova kaydetmiş; kalıntı bugün yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaklıkta, kabaca 11 ışık yılı genişliğinde bir bulutsu olarak görülür. Merkezinde saniyede yaklaşık otuz kez dönen bir nötron yıldızı bulunur.

Romandaki "tesseract" ise başka bir bilim fikridir: tesseract'ın gerçek anlamı dört boyutlu bir hiperküptür; sekiz küp hücresi, yirmi dört kare yüzü, otuz iki kenarı ve on altı köşesi vardır. L'Engle terimi beşinci boyuttan bir olgu olarak yeniden tanımlamış ve uzay-zamanın katlanmasını bir karıncanın kâğıdı katlanmış yerden geçmesine benzeterek anlatmıştır. Arka planı için genel görelilik sayfasına bakabilirsiniz.

Kültürdeki etkisi

Roman on milyonu aşkın satmış, Newbery Madalyası dışında Sequoyah Kitap Ödülü ile Lewis Carroll Raf Ödülü'nü de kazanmıştır. Öte yandan Amerikan Kütüphane Derneği'nin 1990-2000 arasında en çok itiraz edilen kitaplar listesinde yirmi üçüncü sıraya girmiştir; itirazlar kitabın "cadılık" ve "yeni çağ" öğeleri taşıdığı iddiasından gelmiştir. Romanın bir yıldızın fedakârlığı üzerine kurulu bu rehber figürü, çocuklara yolculuk boyunca korkularıyla yüzleşme cesareti verir. Roman 1990'dan itibaren sahneye, 1992'de operaya, 2012'de çizgi romana (Hope Larson, 2013 Eisner Ödülü) uyarlandı; Bayan Whatsit bu uyarlamaların hepsinde üç W'den biri olarak yer alır. Kitap yayımlandığında Kirkus Reviews okurun ya heyecan duyacağını ya da anlatımda zorlanacağını yazmış, The Horn Book Magazine ise hayal gücünden çok şey isteyen yanını övmüştü.