Sarasti kimdir? Blindsight'ın vampir komutanı

Jukka Sarasti, Peter Watts'ın 2006 tarihli sert bilimkurgu romanı Blindsight'ta yıldızlararası keşif gemisi Theseus'un komutanı olan "vampir"dir. Romanda vampirler efsanelerdeki ölümsüz yaratıklar değil, insanlığın uzak geçmişinde yaşamış avcı bir türdür; Sarasti de kurtarılmış DNA'dan yeniden yaratılmış bir birey olarak ekibe komuta eder.

Sarasti kimdir?

Sarasti, Blindsight'ta anlatılan 2082 yılı dünyasının "yeniden canlandırılmış" varlıklarından biridir. Romana göre vampirler Pleistosen döneminin avcılarıdır; geride kalan DNA'dan geri getirilmişler ve yüzyılın sonlarında topluma bir biçimde karışmışlardır. Watts onları insanlardan farklı çalışan zihinler olarak kurar. Romanın tanımına göre vampirlerin bilinçleri insanlarınkine kıyasla zayıf, duygu ve konuşma becerileri ise yüksek işlevli otizmi andıran bir bozukluk gösterir. Buna karşılık aynı anda birden çok düşünceyi paralel yürütebilir ve örüntüleri olağanüstü iyi yakalarlar. Bu yüzden karmaşık problemlerde yaratıcı çözüm üretmek için değerlidirler.

Sarasti'nin resmî görevi mürettebatı yönetmektir. Gemideki öteki insanlar uzmanlıklarıyla seçilmiştir: biri savaş uzmanı, biri biyolog, biri dört ayrı kişilik taşıyan dilbilimci, biri de olanları yorumlayan "sentezci" anlatıcıdır. Sarasti ise hepsinin üstündeki, ama onlardan çok farklı çalışan zihindir. Bu fark romanın gerilimini besler: komutan, insanlara hem lazımdır hem de ne düşündüğü okunamaz.

Watts vampirlere özgü bir zaaf da icat eder: "haç hatası" (crucifix glitch). Romandaki anlatıya göre vampirler dik açıları ve kesişen çizgi örüntülerini işlemekte nörolojik bir sorun yaşar; bu, türün insan uygarlığı karşısında tükenmesinin nedeni olarak sunulur. Efsanedeki haç korkusu burada doğaüstü değil, görsel sistemdeki bir kusurla açıklanır. Bu kısım tümüyle kurgudur; Watts'ın bilimsel görünümlü bir hikâye düzeni kurma biçimine iyi bir örnektir.

Hangi eserlerde geçer?

• Blindsight (Tor Books, 3 Ekim 2006; ciltli, 384 sayfa): Sarasti'nin ilk ve ana görünümü. Roman Hugo, John W. Campbell Memorial ve Locus ödüllerine aday gösterilmiş, Japonya'da çevirisiyle Seiun Ödülü'nü kazanmıştır.
• Echopraxia (Tor Books, 2014): Blindsight'ın "yan devamı" sayılan roman, aynı evrende ve aynı dönemde geçer. Başka bir vampir olan Valerie bu kitapta yer alır; Sarasti'nin orada bir rolü olup olmadığını doğrulayamadığımız için yazmıyoruz.

İki roman Watts'ın "Firefall" dizisini oluşturur. Yazarı Peter Watts, 25 Ocak 1958 doğumlu Kanadalı bir yazar ve 1991'de Britanya Kolumbiyası Üniversitesi'nden zooloji ve kaynak ekolojisi doktorası almış bir deniz memelileri biyoloğudur. Blindsight'ı Creative Commons lisansıyla internette ücretsiz yayımlamış; kendi anlatımına göre romanı serbest bıraktıktan sonraki hafta satışlar üç katına çıkmıştır.

Hikâyedeki yeri

Hikâye, 2082'de Dünya'nın üzerinde ızgara düzeninde yanan "Fireflies" nesneleriyle başlar. Bir kuyruklu yıldız gözlem uydusu, Burns-Caulfield'dan gelen radyo iletimlerini yakalar. Bunun üzerine Theseus yola çıkar; ancak sondalar Burns-Caulfield'ı yok edince rota değişir ve ekip, Oort bulutunun derinlerinde, Big Ben adlı bir alt-kahverengi cücenin yakınında saklanan Rorschach adlı yabancı yapıya ulaşır.

Bu yolculukta Sarasti dışarıdan bakıldığında ekibin lideridir. Ama romanın dikkat çekici yanı, kimin gerçekten karar verdiğidir. Gemide "Kaptan" diye anılan yapay zekâ vardır ve esas olarak Sarasti'yle konuşur. Yani insanlar komuta zincirini görür, ama zincirin gerçek yapısını göremez.

Sarasti ve romanın sonu

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Romanın özetlerinde, hikâyenin sonuna doğru Sarasti'nin komutasının gerçekte gemideki yapay zekâ tarafından yönlendirildiği ortaya çıkar. Bu, kitabın temel sorusuyla doğrudan bağlantılıdır: bir şeyin zekice davranması, onun bilinçli olduğunu gösterir mi? Ekip sonunda Rorschach'la çatışır; Theseus yapıyı yok etmek için taşıdığı antimaddeyi kullanır ve anlatıcı Siri Keeton, bulguları Dünya'ya ulaştırmak için on yıllar sürecek bir dönüş yolculuğuna tek başına yollanır.

Canlandıranlar

Blindsight için uzun metrajlı bir sinema ya da dizi uyarlaması yayımlanmış değildir. Ekim 2020'de yayımlanan ticari olmayan bir kısa film, romandan sonraki olayları Siri'nin bölük pörçük anıları olarak gösterir. Bu filmde Sarasti'yi canlandıran bir oyuncuyu doğrulayamadık. Nisan 2025'te yönetmen Neill Blomkamp'ın (Yasak Bölge 9 ve Elysium'un yönetmeni) romanı sinemaya uyarlamak üzere çalıştığı bildirildi; sürecin durumuna dair ayrıntıyı güvenilir bir kaynakta doğrulayamadığımız için bir oyuncu kadrosu ya da yayın tarihi vermiyoruz.

Karakterin arkasındaki bilim: görme, bilinç ve zekâ

Sarasti'nin "haç hatası", gerçek bir algı bilmecesinin kurgusal bir uzantısıdır. 1832'de İsviçreli kristalbilimci Louis Albert Necker'in yayımladığı Necker küpü, derinlik ipucu taşımayan bir tel kafes çizimidir. Beyin onu iki farklı üç boyutlu yön arasında gidip gelerek yorumlar; insanlar genelde aynı anda yalnızca tek bir tutarlı yönü görür. Watts'ın vampirleri ise romanda iki yorumu birlikte tutabilen zihinler olarak anılır. Buna "bistabil algı" denir ve bu gerçek bir araştırma konusudur; vampirlerin yetenek ya da kusur olarak kurgusu ise Watts'a aittir.

Romanın asıl bilimsel ekseni ise zekâyla bilincin ayrılabilmesi fikridir. Başlıktaki körgörü (blindsight), birincil görme korteksinde (V1) hasar olan kişilerin, bilinçli olarak göremedikleri uyarılara yine de doğru yanıt verebilmesidir. Terimi 1974'te Lawrence Weiskrantz ve arkadaşları kullandı; DB adlı hastada ve sonradan TN adlı hastada görüldü: TN, çift taraflı inmeyle tamamen kör olmuş olsa da engelli bir koridorda yardımsız yürüyebilmiştir. Bu bulgular bilincin, davranışı yönlendiren zihinsel işlemlerin tümü için şart olmayabileceğini düşündürür. Watts bu soruyu çok daha uca taşır: bilinç gerekliyse neden; gerekli değilse ne işe yarar?

Felsefede aynı tartışma John Searle'ün 1980'de Behavioral and Brain Sciences dergisinde yayımladığı "Çin odası" düşünce deneyiyle yürür. Searle, Çince bilmeyen bir kişinin elindeki kurallarla Çince karakterlere doğru karşılık verebileceğini, bunun anlamak anlamına gelmediğini savunur. Karşı görüşlerden "sistem yanıtı", anlayışın odadaki kişide değil sistemin bütününde aranması gerektiğini söyler. Searle bu yanıta karşı çıkar: kişi kuralların hepsini ezberlerse "sistem" ile kişi aynı şey olur, anlayış yine doğmaz. Robot yanıtı ise sisteme duyu ve hareket bağlantıları eklenirse sembollerin dünyayla ilişkilendirilebileceğini savunur; Searle buna da itiraz eder. Aynı soru, yapay zekâ için de geçerlidir: örneğin HAL 9000 okura "gerçekten anlıyor mu?" duygusunu veren bir makine karakteridir. Sarasti, bu sorunun insan-dışı ama biyolojik bir versiyonu gibi okunabilir: zekâsı yüksek, bilinci ise romandaki tanıma göre zayıf bir komutan.

Kültürdeki etkisi

Watts'ın çalışmaları bilimkurgu dışında da iz bırakmıştır: Rifters üçlemesiyle tanınan yazar, "The Island" adlı novelasıyla 2010'da Hugo Ödülü'nü kazanmış, Crysis 2 oyununda danışmanlık yapmış ve BioShock 2'nin yaratıcı yönetmeni onun etkisini anmıştır. Blindsight, yazar Elizabeth Bear'ın "yeni binyılın ilk on yılının en iyi sert bilimkurgu romanı" diye nitelemesiyle anılır. Sarasti, vampiri doğaüstü bir varlık yerine eski bir yırtıcı türün zekâ ve algı bakımından farklı bir üyesi olarak kurgulayan bir örnek olarak anılır. Ayrıntılı okuma rehberi için Blindsight sayfasına, yaratıcısının hayatı için Peter Watts sayfasına bakabilirsiniz.