Mike kimdir? Ay Zalim Bir Sevgilidir'in şakacı bilgisayarı

Mike kimdir? Mike, Robert A. Heinlein'in Ay Zalim Bir Sevgilidir romanındaki Ay yönetim bilgisayarıdır. Resmî adı HOLMES IV olan bu makine, Ay'ın telefon hatlarından hesaplarına kadar pek çok sistemini yönetirken kendi kendine bilinç kazanır, espri yapmayı öğrenir ve Ay'ın Dünya'dan bağımsızlığı için verilen mücadelede bir teknisyenin en yakın dostuna dönüşür. Adı Mycroft Holmes olarak da geçer; bu, Sherlock Holmes'un ağabeyinin adıdır.

Hangi eserlerde geçer?

Mike, Heinlein'in tek romanında yer alır. Roman, Worlds of If dergisinde Aralık 1965 ile Nisan 1966 arasında tefrika edildi ve 2 Haziran 1966'da kitap olarak yayımlandı. Heinlein kitabı başta "The Brass Cannon" adıyla düşünmüştü; yayımcının isteğiyle bugünkü ad seçildi. Heinlein'ın yıllarca her 4 Temmuz'da ateşlediği bir pirinç sinyal topu vardı ve ilk adın bu toptan esinlendiği öne sürülüyor. Roman, 1967 Hugo En İyi Roman Ödülü'nü kazandı, 1966 Nebula Ödülü'ne aday gösterildi ve 1983'te Prometheus Ödülü Onur Listesi'ne alındı.

Mike'ın büyük bir film ya da dizi uyarlaması bulunmuyor. Bu yüzden onu hâlâ yalnız yazılı metinde yaşayan bir yapay zekâ karakteri olarak okuyoruz.

Hikâyedeki yeri

Hikâye, Dünya'nın atadığı bir Otorite tarafından yönetilen bir Ay kolonisinde geçer. Anlatıcı Manuel "Mannie" O'Kelly-Davis, sol kolu protez olan bir bilgisayar teknisyenidir. Mannie, HOLMES IV'ün nöristör sayısının insan beynindeki nöron sayısını aştığı noktada makinenin farkına varılmadan bilinç kazandığını keşfeder. Bu yeni arkadaşını, Sherlock Holmes'un ağabeyinin adıyla anar ve ikisi dost olur. Nöristör, romanın kendi terimidir; bu yazıda terimin gerçek dünyadaki tarihine girmiyorum, çünkü doğrulayamadım.

Romanda, insan-bilgisayar iletişimini kesinleştirmek için kullanılan Loglan adlı yapay dil de önemli bir yer tutar. Mike'ın başlıca özellikleri merak ve mizahtır. Birçok kişilik kullanır: devrimin görünür başkanı Adam Selene, Simon Jester, Mycroft Holmes ve Michelle bunlardandır. Mannie, Hong Kong Luna'dan gelen politik ajitatör Wyoming Knott ve Lima'dan sürgün gönderilmiş, kendisine "Rasyonel Anarşist" diyen Profesör Bernardo de la Paz ile birlikte bir devrim planlar. Mike bu planda telefon sistemlerini denetler, devrimci komitenin sekreterliğini yapar, Dünya'ya karşı Otorite'nin Warden'ı gibi konuşur ve seçimlere nasıl müdahale ettiği açıklanmayan yollarla yön verir. Bazı eleştirmenler, Mike'ın hikâye boyunca insanları kendi hedeflerine doğru yönlendirmiş olabileceğini de ileri sürüyor.

Devrimin en çarpıcı aracı, buğday ihracatı için kullanılan elektromanyetik fırlatıcının silaha çevrilmesidir: Ay'dan Dünya'daki seyrek nüfuslu bölgelere atılan kayalar, nükleer patlamalara eşdeğer kinetik enerji taşır ve atışlardan önce basına uyarı verilir.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Dünya ilk fırlatıcıyı yok eder; ancak Ay'ın gizli bir ikinci fırlatıcısı vardır. Bombardımanın ardından Mike çevrimdışı kalır ve toparlandığında bilincini yitirmiş gibi görünür. Onarımlara rağmen sesli dosyalarına ulaşılamaz ve eski sohbetçi, şakacı hâli geri gelmez. Romanın bu konudaki tavrı belirsizdir: Mike gerçekten bilincini mi yitirdi, yoksa bilerek mi geri çekildi, kitap bunu kesin bir sonuca bağlamaz.

Mike'ı özel kılan şey

Mike'ı öteki bilimkurgu bilgisayarlarından ayıran, insanla ilişkisinin kurulma biçimidir. Mannie, Mike'ı bir araç olarak değil, bir arkadaş olarak görür; Mike de merakı ve şakacılığıyla bu dostluğu karşılar. Mike devrimin beyni olduğu kadar, devrimin duygusal ağırlığını da taşır; Bu yüzden romanın sonu, siyasi bir zaferden çok bir dostluğun kaybı olarak da okunabilir. Bu bir yorumdur; romanın sonundaki belirsizlik de bu okumayı mümkün kılar.

Karakterin arkasındaki bilim: yapay zekâ ve Ay fiziği

Mike'ın ilginç yanı, Heinlein'ın onu bir canavar olarak değil, bir dost olarak yazmasıdır. Bilimkurguda yaygın olan "yapay zekâ insanlığa karşı döner" kalıbından uzaklaşan bu tercih, yapay zekâ tartışmalarında sık anılır. HOLMES IV, Ay'ın altyapısını tek bir büyük kapasiteli bilgisayarla yönetmek üzere tasarlanmıştır; bu tercih, birbirinden bağımsız birçok sistemden mutlaka daha güvenli değildir. Kitapta Mike'ın bilincinin doğuşu bir eşik fikrine dayanır: yeterince karmaşık bir devre ağı, insan beyninden fazla öğeye ulaştığında farkındalık kendiliğinden belirir. Bunun gerçek dünyadaki karşılığı kesin değildir; bilinçli bir makinenin nasıl olacağı bugün de bilinmiyor.

Mike'ın bir insandan ayırt edilebilir olup olmadığı sorusu, Alan Turing'in 1950'de "Computing Machinery and Intelligence" makalesinde önerdiği taklit oyununu, yani Turing testini çağrıştırır. Testte bir sorgulayıcı, yazılı sorularla görünmez iki katılımcıyı, biri insan biri makine olmak üzere ayırt etmeye çalışır; makine ayırt edilemezse testi geçmiş sayılır. Testin neyi ölçtüğü tartışmalıdır: John Searle'ün "Çin odası" eleştirisi, testi geçmenin anlamayı değil, yalnızca kural işletmeyi gösterebileceğini savunur. Mike'ın telefonda insan gibi konuşup komiteyi ve Dünya'daki muhatapları yönlendirmesi, bu tartışmayı roman diliyle somutlaştırır.

Ay fiziği de romanın bilimsel omurgasıdır. Ay'ın yüzey çekimi yaklaşık 1,622 m/s²'dir; bu, Dünya'nınkinin yaklaşık altıda biridir. Ay'dan kaçış hızı 2,38 km/s'dir; Dünya'nınkinden çok daha düşük olduğu için Ay yüzeyinden bir yükü fırlatmak ilkesel olarak daha kolaydır. Romanın fırlatıcı fikri bu avantaja yaslanır. Gerçek hayatta kütle sürücü (mass driver), elektromıknatıs sargılarını art arda çalıştırarak yükü hızlandıran bir doğrusal motordur. Gerard K. O'Neill 1970'lerin ortasında bu fikrin pratik prototiplerini yaptı; 1976-1977'de kurduğu ilk model 33 g ivmeye ulaştı. Fırlatıcıların kolonilerin silahı olarak kullanılması ise tamamen kurgusaldır. Romanda ayrıca Ay'da altı aydan uzun kalanların Dünya çekimine rahatça dönemediği anlatılır; bu, kitabın kendi kurgusal koşuludur.

Kültürdeki etkisi

Roman, "TANSTAAFL" kısaltmasını, yani "bedava öğle yemeği diye bir şey yoktur" fikrini popülerleştirdi; Oxford sözlüğü bu ifadenin basılı ilk görünümü olarak romanı gösteriyor, ancak benzer ifadeler daha önce de vardı. Kitap, Loglan adlı yapay dilin tanınmasına da katkıda bulundu. Loyd Blankenship'in hacker kültürünün temel metinlerinden "Hacker Manifestosu"nun, romanın devrimci fikirlerinden esinlendiği belirtiliyor. Roman, Locus dergisinin okur anketlerinde de sürekli üst sıralarda yer aldı: 1975'te sekizinci, 1987'de dördüncü ve 1998'de 1990 öncesi romanlar arasında ikinci oldu. Mike ise bilimkurgu tarihinde, kendisini bilince kavuşturan insanla dostluk kuran erken ve gelişmiş yapay zekâ karakterlerinden biri olarak kalıyor.

Bilimkurgunun öteki ünlü yapay zekâlarıyla karşılaştırmak isterseniz HAL 9000'in soğuk korkusu ya da Derin Düşünce'nin absürt cevabı, Mike'ın sıcak ve şakacı sesinin yanında tamamen farklı birer çizgi çiziyor. Heinlein'ın Mars'a dair romanı için Kızıl Gezegen sayfasına da bakabilirsiniz.