Gül kimdir? Küçük Prens'in asteroidinde bıraktığı çiçek

Gül kimdir? Gül, Antoine de Saint-Exupéry'nin 1943 tarihli Küçük Prens kitabında, prensin küçük asteroidinde yetişen ve onun en çok sevdiği tek çiçektir. Güzel ama kibirli, kırılgan ama nazlıdır: hastalıklarını abartır, ilgi bekler, sevgisini göstermeyi bilmez. Prens ona özenle bakar, ama sonunda onun sözlerinden kırılıp gezegenini terk eder. Yolculuğu boyunca hep onu düşünür ve Dünya'da bir tilkiden aldığı dersle gülünün neden eşsiz olduğunu anlar. Gül, kitapta sevginin, sorumluluğun ve geç kalınmış anlayışın simgesidir.

Hangi eserde geçer?

Gülü Antoine de Saint-Exupéry yarattı. Küçük Prens Nisan 1943'te ABD'de Reynal & Hitchcock tarafından İngilizce ve Fransızca basıldı; Fransa'da ise yazarın eserlerini yasaklayan Vichy yönetiminin sona ermesinden sonra yayımlanabildi. Gülün izleri kitaptan önce de görülür: Saint-Exupéry'nin Mayıs 1940'ta, kitabı ithaf ettiği dostu Léon Werth'e gönderdiği bir mektupta, bulutun üstünde küçük bir figür ve önünde bir gülün süslediği bir gezegen çizilidir. Kitabın kahramanı için Küçük Prens kimdir? sayfamıza bakabilirsiniz.

Hikâyedeki yeri

Prens, gezegenindeki günlük işlerini anlatırken gülün nasıl doğduğunu da anlatır. Prens her gün yanardağlarını temizler ve gezegenini istila etmekle tehdit eden baobab filizlerini söker. Bir gün gezegeninde, öteki otlara benzemeyen bir filiz belirir ve zamanla göz alıcı bir gül olarak açar. Gül bu güzelliğin farkındadır: kibirli, nazlı ve ilgi meraklısıdır. Prensten soğuktan ve rüzgârdan korunmak ister; öksürüp rahatsızlıklarını büyütür ki prens onunla ilgilensin. Prens onu sular, ona bir rüzgârlık yapar, geceleri cam bir fanusun altına koyar ve tırtılların onu yemesini engeller.

Ama gülün nazı ve küçük yalanları prensi yorar; ona inanmamaya başlar ve sonunda gezegeninden ayrılıp evreni keşfetmeye karar verir. Vedalaşırken gül, sevgisini gösteremediği için özür diler, ona iyi yolculuklar diler ve artık fanusa ihtiyacı olmadığını, kendini koruyabileceğini söyler. Prens o zaman onu anlayamaz. Sonradan anlatıcıya, gülü sözlerine göre değil davranışlarına göre yargılaması gerektiğini, onun nazlarının ardındaki sevgiyi görmesi gerektiğini itiraf eder.

Dünya'ya geldiğinde prens yüzlerce gülün açtığı bir bahçeyle karşılaşır ve kendi gülünün evrende tek olmadığını sanarak yıkılır. Ona gülünün asıl değerini öğreten bir tilki olur: bahçedeki güller herkesin gülleridir, prensin gülü ise onun suladığı, koruduğu, şikâyetlerini ve sessizliğini dinlediği çiçektir. Bu yüzden ötekilerin hepsinden daha önemlidir. Kitabın son bölümlerinde prensin aklı hep gülündedir; onu yalnız bıraktığı için kaygılanır ve ona karşı sorumlu olduğunu hisseder. Hikâyenin nasıl bittiğini burada açmıyoruz.

Gülün ilham kaynakları

Pek çok araştırmacı, sevimli ama huysuz ve kendini beğenmiş gülün, yazarın Salvadorlu eşi Consuelo de Saint-Exupéry'den esinlendiğini düşünüyor. Consuelo Suncín de Sandoval, 1901'de El Salvador'da doğdu; Saint-Exupéry ile 1931'de Buenos Aires'te tanışıp evlendi. Evlilikleri fırtınalıydı; yazar sık sık yola çıkıyor, ayrılıp yeniden dönüyordu. Consuelo'nun astımı, kitaptaki gülün öksürüğüyle; prensin gezegenindeki üç küçük yanardağ da Consuelo'nun memleketinden görülen El Salvador yanardağlarıyla ilişkilendirilir. Bu yoruma göre prensin Dünya'da karşılaştığı gül bahçesi, yazarın evliliğindeki kuşkuları ve sadakatsizliklerini simgeler.

Consuelo'nun kocasının 1944'teki kaybolmasından sonra yazdığı anılar bir sandığa kapatılmış, ölümünden yaklaşık yirmi yıl sonra bir tavan arasında bulunmuştur. Kitap, Saint-Exupéry'nin doğumunun yüzüncü yılı olan 2000'de Fransa'da yayımlandı ve büyük ilgi gördü; İngilizce çevirisi The Tale of the Rose (Gülün Hikâyesi) adını taşır. Bazı edebiyat araştırmacıları ise gülü tek bir kişiye bağlamaz. Örneğin Nathalie Prince'e göre gül, yazarın hayatındaki kadınları, yani annesini, ulaşamadığı aşkı Louise de Vilmorin'i ve eşi Consuelo'yu birlikte temsil eder. Bu bağlantıların hepsi yazarın değil araştırmacıların yorumudur ve öyle okunmalıdır.

Canlandıranlar

1954 tarihli Fransızca plak uyarlamasında gülü Sylvie Pelayo seslendirdi. Stanley Donen'ın 1974 müzikal filminde huysuz ve kibirli gülü Donna McKechnie oynadı. 1978 Japon anime dizisinin İngilizce versiyonunda gülün sesi Janet Waldo'ydu. Mark Osborne'un 2015 tarihli animasyon filminde ise gülü hem İngilizce hem Fransızca versiyonda Marion Cotillard seslendirdi. Kitabın müzikal sahne uyarlamasında gülü şarkıcı Máiréad Carlin canlandırdı.

Karakterin arkasındaki bilim

Gülün yaşadığı yer gerçek bir gökbilim nesnesine benzer: Küçük Prens'in evi bir ev büyüklüğünde bir asteroittir. Ancak bu kadar küçük bir cismin kütleçekimi atmosfer tutamayacak kadar zayıftır; böyle bir yerde açık havada büyüyen bir gül olamaz. Kitaptaki cam fanus, bu açıdan bilimsel bir sezgi gibi okunabilir: uzayda bir bitkinin yaşaması için havası, sıcaklığı ve suyu denetlenen kapalı bir ortam gerekir. Gerçek uzay seraları tam da böyle çalışır. Asteroitlerin kendisi hakkında bilgi için Asteroitler sayfamıza bakabilirsiniz.

Uzayda çiçek yetiştirmenin kısa bir tarihi var. Sovyetler Birliği 1971'de Salyut 1 istasyonunda Oasis adlı bir bitki yetiştirme ünitesi denedi. 1982'de Salyut 7 istasyonunda Litvanyalı bilim insanlarının hazırladığı küçük bir serada yetiştirilen Arabidopsis (fare kulağı teresi) bitkileri, uzayda çiçek açıp tohum veren ilk bitkiler oldu. Gerçek bir gül de uzaya çıktı: Uluslararası Flavors & Fragrances (IFF) şirketinin yetiştirdiği "Overnight Scentsation" adlı minyatür gül, biri tomurcuk biri yarı açık iki çiçeğiyle, 29 Ekim-6 Kasım 1998 arasında Discovery mekiğinin STS-95 uçuşunda yörüngede kaldı. Deneyin amacı ağırlıksızlığın çiçeğin koku bileşenlerini nasıl etkilediğini anlamaktı; düşük çekimde gülün kokusu belirgin biçimde değişti ve bu koku daha sonra IFF ile Shiseido tarafından ticari olarak kullanıldı.

Uluslararası Uzay İstasyonu'nda da çiçekler açtı. NASA astronotu Donald Pettit 2012'de istasyonda bir ayçiçeği yetiştirdi. 16 Ocak 2016'da ise İstasyon komutanı Scott Kelly, Veggie adlı bitki yetiştirme sisteminde açan bir zinya çiçeğinin fotoğraflarını paylaştı; bu, Veggie'de yetişen ilk çiçekti ve astronotlara ileride uzak görevlerde kendi bahçelerine bakmayı öğretmek için önemli bir adımdı. Ocak 2019'da Çin'in Chang'e 4 aracındaki mühürlü küçük biyosferde filizlenen pamuk tohumları da Ay'da yetişen ilk bitki oldu. Uzayda bitkilerle süren güncel deneylerden biri için uzay istasyonundaki MVP-Plant deneyi haberimize bakabilirsiniz. Küçük Prens'in gülü bir masal çiçeğidir, ama bir fanusun altında, tek bir bakıcının özeniyle yaşayan bir çiçek fikri, bugünkü uzay bahçıvanlığına şaşırtıcı ölçüde yakındır.

Kültürdeki etkisi

Gül, Küçük Prens'le birlikte kitabın en tanınan görüntülerinden biri oldu; anime dizisi gibi kitaptan ayrılan uyarlamalar bile prensin gezegenini, üç yanardağı ve gülü korudu. Japonya'nın Hakone kentindeki Küçük Prens Müzesi'nde Consuelo'nun adını taşıyan bir gül bahçesi vardı; müze Mart 2023'te kalıcı olarak kapandı. 2026'nın başında Paris'teki A2Z Art Gallery, kitabın mirasını 17 Fransız ve Asyalı sanatçının eserleriyle ele alan "Bir Gül, Bin Dünya" (One Rose, A Thousand Worlds) adlı bir sergi düzenledi.

Gülün hikâyesi, yazarın kendi hayatından süzülen bir aşk ve pişmanlık hikâyesi olarak okunmaya devam ediyor. Küçük bir asteroitte, cam bir fanusun altında yaşayan bu çiçek, bir şeyi değerli kılanın ona harcanan zaman ve emek olduğunu hatırlatan en sade edebi imgelerden biri olarak kalıyor.