Väinämöinen kimdir? Kalevala'nın şarkılarıyla büyüleyen bilge ozanı

Väinämöinen kimdir? Väinämöinen, Fin ve Karelya halk şiirinin ve mitolojisinin en önemli figürü, Finlandiya'nın ulusal destanı Kalevala'nın ana karakteridir. Yaşlı, bilge bir ozan ve yarı tanrı olarak anlatılır. En büyük gücü kılıcı değil, sesidir: Doğru sözleri bilir ve büyülü şarkılarıyla insanları, doğayı, hatta gökteki cisimleri etkileyebilir. Usta bir tekne yapıcısı ve Fin çalgısı kanteleyi ilk yapan çalgıcı olarak da bilinir. Fin halk şiirinde hem dünyanın yaratılışında rol alan bir tanrı, hem bir şaman-kahraman, hem de evlenmeye çalışıp hep başarısız olan yaşlı bir âşıktır.

Hangi eserlerde geçer?

Väinämöinen'in yazılı kaynaklardaki ilk izi 1551'e uzanır. Fin dilinin ilk yazarlarından Mikael Agricola, o yıl yayımladığı Mezmurlar çevirisinin önsözünde Häme ve Karelya halklarının eski tanrılarını sayarken Väinämöinen'i "şarkıları döven" bir tanrı olarak anar. 1674 tarihli bir mektupta Kainuu bölgesinde Väinämöinen'in Kaleva adlı bir devin oğlu sayıldığı yazılıdır. Adın Fince väinä kelimesinden, yani geniş ve yavaş akan bir ırmak ya da boğaz anlamındaki sözcükten geldiği düşünülür. Halk şiirlerinde ad 200'den fazla farklı biçimde geçer.

Karakteri bugün bilinen hâline getiren, hekim ve dilbilimci Elias Lönnrot'tur. Lönnrot, Karelya köylerinde halk ozanlarından derlediği şiirleri birleştirerek Kalevala'yı 1835'te yayımladı. Bugün okunan, elli runo (şarkı) ve 22.795 dizeden oluşan genişletilmiş biçimi 1849 tarihlidir. Lönnrot, Väinämöinen'i tanrı olarak değil, belki 9. yüzyılda yaşamış etkili bir şaman ya da eski bir kahraman olarak görüyordu. Destanda onu, kendisinin kurguladığı havanın kızı Ilmatar'ın oğlu yaptı. Kalevala'da Väinämöinen, dünya oluşurken annesinin rahminde 730 yıl kalır ve ancak Güneş'e, Ay'a ve Büyükayı'ya yakarınca dünyaya çıkabilir. Estonya'nın ulusal destanı Kalevipoeg'de benzer bir figür Vanemuine adıyla geçer; 19. yüzyılda ortaya çıkan bu şarkı ve çalgı tanrısının Väinämöinen'den esinlendiği düşünülür.

Hikâyedeki yeri

Kalevala'da Väinämöinen, kendi ülkesi Kalevala ile karanlık ve soğuk kuzey ülkesi Pohjola arasındaki çekişmenin merkezindedir. Genç ve kibirli Joukahainen onu bir şarkı düellosuna çağırır. Väinämöinen, dünyanın başlangıcındaki olayları ona göre çok daha iyi bilir ve rakibini şarkıyla bir bataklığa gömer. Kurtulmak için Joukahainen kız kardeşi Aino'yu ona vaat eder; ama genç kız yaşlı ozanla evlenmektense kendini suya bırakır.

Väinämöinen yolda Pohjola'ya düşer. Ülkenin güçlü büyücü hanımı Louhi, kızını Sampo denen sihirli, bolluk getiren değirmeni yapacak kişiye vereceğini söyler. Eve dönebilmek isteyen Väinämöinen, Sampo'yu demirci Ilmarinen'in yapacağına söz verir. Eve dönünce şarkısıyla tepesi göğe değen bir ağaç büyütür ve dallarına Ay ile Büyükayı'yı yerleştirir; Ilmarinen onları almak için ağaca tırmanınca bir fırtına onu Pohjola'ya uçurur. Destanın ilerleyen bölümlerinde Väinämöinen dev bir turna balığının çene kemiğinden ilk kanteleyi yapar. Çaldığında bütün canlılar onu dinlemeye gelir.

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır. Väinämöinen, Ilmarinen ve Lemminkäinen, Sampo'yu Pohjola'dan kaçırır. Väinämöinen'in kantelesi Pohjola halkını uyutur. Dev bir kartala dönüşen Louhi peşlerine düşer ve çıkan savaşta Sampo denize düşüp parçalanır. Öfkeli Louhi, kantelenin sesini dinlemek için ağaçlara konan Ay'ı ve Güneş'i yakalayıp bir dağın içine saklar, dünya karanlığa gömülür. Sonunda korkuya kapılan Louhi gök cisimlerini serbest bırakır. Destanın son runosunda genç Marjatta mucizevi biçimde bir oğul doğurur. Väinämöinen çocuğun öldürülmesine hükmeder, ama bebek konuşarak onu suçlar ve Karelya'nın kralı olarak vaftiz edilir. Yenilen Väinämöinen şarkısıyla bakır bir tekne yaratır ve ufka doğru açılır; kantelesini halkına bırakır ve ihtiyaç duyulursa bir gün geri döneceğini söyler. Bu son, Hristiyanlığın Finlandiya'ya gelişini ve eski inançların geri çekilişini anlatan bir sahne olarak yorumlanır.

Canlandıranlar

Väinämöinen'i sinemada ilk canlandıran oyunculardan biri Urho Somersalmi'dir. Aleksandr Ptuşko'nun yönettiği Sovyet-Fin ortak yapımı Sampo (1959), Kalevala'ya gevşek biçimde dayanır. Film ABD'de kısaltılarak The Day the Earth Froze adıyla gösterildi ve 1993'te Mystery Science Theater 3000 programında alaycı bir dille yeniden ekrana geldi. Fin Ulusal Görsel-İşitsel Enstitüsü (KAVI) filmi 2014'te 4K çözünürlükte restore etti.

Fin televizyonu Yle'nin dört bölümlük yapımı Rauta-aika (Demir Çağı, 1982) ise karakteri daha şiirsel bir dille ele aldı. Kalle Holmberg'in yönettiği, Paavo Haavikko'nun yazdığı yapımda Väinö adıyla Väinämöinen'i Kalevi Kahra oynadı. Dizinin üçüncü bölümü 1983'te Prix Italia ödülünü kazandı. Resimde ise Väinämöinen'i en çok, Akseli Gallen-Kallela'nın tablolarındaki uzun beyaz sakallı yaşlı adam görüntüsüyle tanıyoruz.

Karakterin arkasındaki bilim

Avcı takımyıldızındaki tırpan

Väinämöinen'in en somut bilimsel izi gökyüzünde. Fin halk geleneğinde Avcı takımyıldızı (Orion) çevresindeki yıldız dizilerine Väinämöinen'in adı verilmiştir. "Väinämöinen'in tırpanı" (Väinämöisen viikate), Avcı'nın kemerindeki üç yıldız ile onların altında uzanan yıldızlardan ve Orion Bulutsusu'ndan oluşan, eğri saplı bir tırpanı andıran bir dizidir. Kemerin kendisine "Väinämöinen'in kuşağı" (Väinämöisen vyö) ve "Kaleva'nın kılıcı" da denir. Halk dilinde Ülker yıldız kümesinin bir adı da "Väinämöinen'in çarıkları"dır (Väinämöisen virsut). Fince kaynaklara göre bu yıldız gruplarından sularda yön bulmak için yararlanılıyordu; araştırmacılar da Väinämöinen'in başlangıçta suda yolculukla sıkı sıkıya bağlı bir figür olduğunu düşünüyor.

Halkın seçtiği yıldızlar gerçekten dikkat çekici. Kemerdeki üç yıldız (Alnitak, Alnilam ve Mintaka) gökyüzünde yaklaşık 2,3 derecelik bir düz çizgi oluşturur. Tek nokta gibi görünseler de yalnızca Alnilam tek bir yıldızdır; Alnitak üçlü, Mintaka beşli bir yıldız sistemidir. Bu üç sistemdeki on yıldızın toplam ışıması Güneş'inkinin yaklaşık bir milyon katıdır. Tırpanın ucundaki Orion Bulutsusu, NASA'ya göre yaklaşık 1.500 ışık yılı uzakta, yeni yıldızların doğduğu bir gaz ve toz bulutudur ve karanlık bir yerden çıplak gözle görülebilir. Ülker ise yaklaşık 444 ışık yılı uzaklıkta, 1.000'den fazla yıldız barındıran genç bir açık yıldız kümesidir; parlak yıldızları son 100 milyon yıl içinde doğmuştur.

Güneş'in ve Ay'ın çalınması

Kalevala'nın en çarpıcı gök motifi, Louhi'nin Güneş'i ve Ay'ı bir dağa kapatmasıdır. Fin halk şiirlerinde bu efsanenin farklı sürümleri vardır ve Väinämöinen çoğunda kilit rol oynar: Kainuu'daki bir sürümde Güneş ve Ay bir kayanın içinde hapsedilmiştir, Sınır Karelyası'ndaki bir sürümde Väinämöinen Güneş'i bir çam ağacının tepesinden yakalayıp parlamasına izin verir. Güneş'in uzun süre görünmediği bir dünya, kuzey enlemlerinde yaşayanlar için soyut bir korku değildi. Kutup daireleri (yaklaşık 66,5 derece enlem) içinde Güneş kışın 24 saatten uzun süre ufkun altında kalabilir; buna kutup gecesi denir. Efsanenin doğrudan kutup gecesinden doğduğunu gösteren kesin bir kanıt yok, ama uzun ve karanlık kışların yaşandığı bir coğrafyada Güneş'in geri dönüşünün neden bu kadar önemli bir tema olduğunu anlamak zor değil.

Kalevala'nın asteroitleri

Finlandiyalı gökbilimci Yrjö Väisälä, destanı asteroit kuşağına da taşıdı. NASA JPL'nin küçük cisimler veri tabanına göre Väisälä, 16 Şubat 1936'da Turku'da bugün 1454 Kalevala adını taşıyan asteroidi, 26 Nisan 1941'de yine Turku'da 2091 Sampo'yu keşfetti. Yaklaşık 23 kilometre çapındaki Sampo'nun ad gerekçesinde, destandaki değirmenin denizde parçalara ayrıldığı ve geriye yalnızca küçük kırıntıların kaldığı hatırlatılıyor. Denizin dibine dağılmış parçalar ile asteroit kuşağında Güneş'in çevresinde dolanan sayısız küçük kaya arasında kurulan bu benzetme, destanla gökbilimi zarif biçimde buluşturuyor.

Kültürdeki etkisi

Väinämöinen'in sanattaki ilk tasviri, Erik Cainberg'in 1814'te Turku Akademisi'nin tören salonu için yaptığı ve onu kantelesiyle, Yunan mitolojisindeki Orfeus'a benzer bir çalgıcı olarak gösteren kabartmadır. Finlandiya'da Väinämöinen 1760'lardan beri Orfeus'la karşılaştırılır: İkisi de çalgısıyla bütün doğayı büyüler, ikisi de ölüler diyarına gidip döner.

Jean Sibelius, 1899'da Väinämöinen'i bir sahne müziğinin ilk bölümünün kahramanı yaptı; bu müzik sonradan 1911 tarihli Scènes historiques süitine dönüştü. Macar besteci Zoltán Kodály de onun adına koro ve arp için bir eser yazdı. Fin metal grupları Amorphis, Ensiferum ve Korpiklaani, Väinämöinen'i şarkılarında sık sık anar; Amorphis'in 2011 tarihli The Beginning of Times albümü baştan sona onun mitlerine dayanır.

En geniş etkisi ise fantastik edebiyatta görülür. Väinämöinen, J. R. R. Tolkien'in Yüzüklerin Efendisi'ndeki büyücü Gandalf'ın kaynaklarından biri olarak gösterilir; şarkının gücüne dayanan kadim bir varlık olan Tom Bombadil ile de sık sık karşılaştırılır. Sanatçıların ona verdiği uzun beyaz sakallı yaşlı adam görünümü, fantastik edebiyattaki büyücülerin de en bilinen görünümüdür. Bilimkurguda Joan D. Vinge'in The Summer Queen romanında Vanamoinen, Ilmarinen ve Kullervo adlı karakterler yer alır. Don Rosa'nın Varyemez Amca (Uncle Scrooge) çizgi romanı The Quest for Kalevala'da ise Väinämöinen, Sampo'nun yeniden birleştirilmesine yardım eder. Finlandiya her yıl 28 Şubat'ı Kalevala Günü olarak kutluyor.