Şrayk (Shrike) kimdir? Hyperion'un Zaman Mezarları'ndaki yaratık

Şrayk kimdir? Şrayk (özgün adıyla Shrike), Dan Simmons'ın 1989 tarihli romanı Hyperion ile başlayan Hyperion Kantoları serisinin gizemli ölüm yaratığıdır. Hyperion gezegenindeki Zaman Mezarları'nın çevresinde yaşar; jiletli tellerden, dikenlerden ve bıçaklardan yapılmış gibi görünen, neşter gibi parmakları olan, dört kollu, yarı mekanik yarı organik bir varlıktır. Zamanın akışını denetleyebildiği için bir anda belirip kaybolur, sonsuz hızla hareket ediyormuş gibi görünür. Kurbanlarını ya göz açıp kapayıncaya kadar öldürür ya da gezegenin uzak geleceğindeki dev metal bir ağaca, Dikenler Ağacı ya da Acı Ağacı denen yapıya geçirir. Ne olduğu ve kime hizmet ettiği ilk kitap boyunca belirsiz kalır; bu belirsizlik onu serinin en akılda kalan figürü yapar.

Hangi eserlerde geçer?

Şrayk, Dan Simmons'ın Hyperion Kantoları adıyla bilinen dört romanının dördünde de yer alır:

• Hyperion (1989)
• Hyperion'ın Düşüşü (The Fall of Hyperion, 1990)
• Endymion (1996)
• Endymion'un Yükselişi (The Rise of Endymion, 1997)

Simmons ilk iki kitabı, yayıncılık koşulları yüzünden ikiye bölünmüş tek bir uzun anlatı olarak görüyordu; aynı şey Endymion ikilisi için de geçerlidir. Serinin okuma sırasını ve aynı evrende geçen öyküleri Hyperion Kantoları okuma sırası sayfamızda topladık.

Yaratığın adı gerçek bir kuş ailesinden gelir. İngilizcede "shrike" denen örümcek kuşları, yakaladıkları böcekleri ve küçük hayvanları dikenlere geçirmeleriyle bilinir. Simmons'ın yaratığı da kurbanlarını dev bir dikenli ağaca geçirir.

Hikâyedeki yeri

Bu bölüm eserin sonunu da anlatır.

Hyperion'da olaylar yaklaşık 2732 yılında geçer. İnsanlığın yüzlerce gezegeni anında geçiş sağlayan kapılarla birbirine bağlanmıştır, ama Hyperion bu ağın dışında kalan bir taşra dünyasıdır. Gezegendeki Zaman Mezarları zamanda geriye doğru hareket eden gizemli yapılardır ve Şrayk onların bekçisidir. Son Kefaret Kilisesi, diğer adıyla Şrayk Kilisesi, yaratığa tapar. Efsaneye göre Şrayk, Mezarlar'a gelen hac kafilesinden bir kişinin dileğini yerine getirir.

Gezegene yönelik bir saldırının arifesinde yedi kişilik son bir hac kafilesi Mezarlar'a doğru yola çıkar. Yolcular yol boyunca sırayla neden seçildiklerini anlatır ve her hikâyede Şrayk'ın gölgesi vardır. Rahip Paul Duré yaratıkla bir mağarada karşılaşır. Albay Fedmahn Kassad, Moneta adlı gizemli bir kadınla birlikte Şrayk'ın yanında savaşır, sonra yaratığın onu milyarlarca kişinin ölebileceği bir yıldızlararası savaşı başlatmak için kullandığını anlar ve onu öldürmeye ant içer. Şair Martin Silenus Şrayk'ı ilham perisi sayar. Bilgin Sol Weintraub'un arkeolog kızı Rachel, Mezarlar'da çalışırken yaratığın ortaya çıkmasından sonra tersine yaşlanmaya başlamıştır. Romanın sonunda Konsolos, Mezarlar'ı açan ve Şrayk'ı serbest bırakan aygıtı kendisinin çalıştırdığını itiraf eder. Kitap, hacılar ışıldamaya başlayan Mezarlar'a doğru yürürken biter.

Hyperion'ın Düşüşü'nde Şrayk hacıların bir kısmını öldürür ya da Acı Ağacı'na götürür. Yaratığın amacı ikinci kitapta kısmen açıklanır: Geleceğin bir iradesiyle zamanda geriye gönderildiği anlaşılır, ama kökeni yine bulanık bırakılır. İkinci kitap ayrıca Acı Ağacı'nın, insan beyinlerine canlıymış gibi atan bir kabloyla bağlanan bir arayüzün yarattığı bir benzetim olabileceğini ima eder.

Endymion ikilisinde Şrayk'ın rolü belirgin biçimde değişir. İlk iki kitapta yalnız Zaman Mezarları'nın çevresinde bulunan yaratık artık serbestçe dolaşır ve serinin yeni kahramanı Aenea'yı, yapay zekâlar topluluğu TeknoÇekirdek'in gönderdiği suikastçılara karşı korur. Böylece ilk iki kitabın korkunç ölüm makinesi, son iki kitapta bir koruyucuya dönüşür.

Şrayk'ı kim canlandırdı?

Şrayk henüz sinemada ya da televizyonda görünmedi, çünkü Hyperion Kantoları bugüne kadar ekrana taşınmadı. Uyarlama girişimlerinin uzun bir geçmişi var: 2009'da Scott Derrickson'ın Warner Bros. ve Graham King için iki Hyperion kitabını tek filmde birleştirecek bir uyarlamayı yönetmesi planlandı. 2011'de oyuncu Bradley Cooper projeyi üstlenmekle ilgilendiğini söyledi. 2015'te Syfy kanalı, Cooper ve King'in katılımıyla bir mini dizi hazırlayacağını duyurdu. Kasım 2021'de ise projenin yeniden Warner Bros. ile Bradley Cooper tarafından sinema filmi olarak geliştirileceği açıklandı. Simmons, Şubat 2026'da hayatını kaybetti; bu satırların yazıldığı tarihte yayımlanmış bir uyarlama yoktu.

Karakterin arkasındaki bilim

Kuşlar dünyasının "kasabı"

Şrayk'ın adını aldığı örümcek kuşugiller (Laniidae), dört cinste toplanan 34 türden oluşan ötücü kuş ailesidir. Aile adı ve en büyük cins olan Lanius, Latincede "kasap" anlamına gelen sözcükten türetilmiştir; bu yüzden İngilizcede bazı türlere "kasap kuş" da denir. Türlerin çoğu Avrasya ve Afrika'da yaşar, yalnız ikisi Kuzey Amerika'da ürer.

Örümcek kuşlarının, özellikle erkeklerin, yakaladıkları böcekleri ve küçük omurgalıları dikenlere, dallara, hatta dikenli tellere geçirdiği bilinir. Bu "kiler"ler hem yiyecek deposu işlevi görür, hem de erkeğin dişilere bölgesinin kalitesini ve kendi gücünü göstermesine yarar; davranış üreme mevsiminin başında artar. Bu alışkanlık zehirli bir çekirge türünü yiyebilmelerine de yarayabilir: Kuş avını dikene geçirip toksinlerin dağılması için bir iki gün bekler. Simmons'ın Acı Ağacı, bu gerçek doğa davranışının kâbus gibi büyütülmüş bir yansımasıdır.

Zamanda geriye akan mezarlar

Seride Zaman Mezarları'nın çevresinde "entropi karşıtı" alanlar bulunduğu söylenir ve bu alanlar Mezarlar'ın zamanda geriye gitmesini sağlar. Gerçek fizikte zamanın tek yönlü görünmesi, yani "zamanın oku", büyük ölçüde termodinamiğin ikinci yasasıyla açıklanır: Yalıtılmış bir sistemde entropi, kabaca düzensizlik, zamanla artma eğilimindedir. Zamanın oku kavramını 1927'de İngiliz astrofizikçi Arthur Eddington ortaya attı. İlginç olan, temel fizik yasalarının mikroskobik düzeyde büyük ölçüde zamana göre simetrik olmasıdır; zamanın yönü daha çok çok sayıda parçacığın toplu davranışında ortaya çıkar. Bu soru fizikte hâlâ tam çözülmüş değildir.

Şrayk'ın zamanı durdurur gibi hareket etmesi ya da geçmişe gidip gelmesi ise bilinen fiziğin çok ötesindedir. Genel görelilik bazı uç durumlarda geçmişe dönen yollara matematik olarak izin verir, ama bunların gerçek evrende var olup olamayacağı tartışmalıdır; konunun ayrıntısını zaman yolculuğu fiziği sayfamızda anlattık.

Kültürdeki etkisi

Hyperion 1990'da en iyi roman dalında Hugo ve Locus ödüllerini kazandı. Hyperion'ın Düşüşü 1991'de Locus ve İngiliz Bilimkurgu Derneği (BSFA) ödüllerini aldı, Endymion'un Yükselişi de 1998'de Locus Ödülü'ne layık görüldü. Şrayk bu dört kitabın hepsinde sahneye çıkar.

Yaratık, romanın yapısında da merkezî bir işlev görür. Hyperion, Geoffrey Chaucer'ın Canterbury Hikâyeleri ve Boccaccio'nun Decameron'u gibi bir çerçeve öykü düzeniyle kurulmuştur; Chaucer'ın hacıları bir türbeye giderken hikâye anlatır, Simmons'ın hacıları ise ölümü ya da bir mucizeyi bekledikleri bir yaratığa doğru yürür. Her hikâye ilerledikçe, hacıların hepsinin yaratıkla daha önceden bir bağı olduğu ortaya çıkar. Şrayk böylece hem korku öğesi hem de altı ayrı hikâyeyi tek romana dönüştüren düğüm noktasıdır.

Serinin bir başka katmanı da İngiliz şair John Keats'tir. Kitapların adları Keats'in şiirlerinden gelir; Şrayk'ın yanında görülen Moneta'nın adı da Keats'in yarım kalmış Hyperion'ın Düşüşü şiirinde şair anlatıcıyı sınayan gizemli figürden tanıdıktır. Kitaplar Şrayk'ın neyi temsil ettiğini, ölümü mü, acıyı mı, yoksa insanlığın kendi geleceğini mi, kesin bir cevaba bağlamaz; serinin kendi anlatımında bile yaratığın kökeni belirsiz kalır. Korku, tapınma ve nefretin aynı anda yöneldiği bu varlık, bilimkurgunun en tuhaf canavarlarından biri olarak okunmaya devam ediyor.