Tilki kimdir? Küçük Prens'e evcilleştirmeyi öğreten dost

Tilki kimdir? Tilki, Antoine de Saint-Exupéry'nin 1943'te yayımlanan Küçük Prens kitabında, prensin Dünya'da karşılaştığı ve ona en önemli dersini veren hayvandır. Bir gül bahçesinin önünde ağlayan prense görünür ve ondan kendisini "evcilleştirmesini", yani aralarında bir bağ kurmasını ister. Tilkiye göre bağ kurulduğunda sıradan bir varlık, sizin için dünyada eşi olmayan biri hâline gelir. Prens bu sayede asteroidinde bıraktığı gülün neden özel olduğunu anlar. Ayrılırken tilki ona, önemli olanın gözle değil ancak yürekle görülebileceğini söyler. Kitabın en çok anılan düşüncesi, bu küçük karakterin ağzından çıkar.

Hangi eserde geçer?

Tilkiyi Antoine de Saint-Exupéry yarattı. Küçük Prens, Nisan 1943'te ABD'de Reynal & Hitchcock yayınevi tarafından İngilizce ve Fransızca olarak basıldı; Vichy yönetimi yazarın kitaplarını yasakladığı için Fransa'da ancak kurtuluştan sonra yayımlanabildi. Saint-Exupéry kitabı kendi suluboya resimleriyle süsledi; tilki de bu resimlerde yer alır. Kitabın kahramanı hakkında ayrıntılı bilgiyi Küçük Prens kimdir? sayfamızda bulabilirsiniz.

Tilki kitabın yalnızca birkaç sayfasında yer alır, ama bu bölüm eserin düşünsel merkezidir. Fransızca özgün metinde tilkinin istediği şey apprivoiser'dir; Türkçe çevirilerde "evcilleştirmek" diye bilinen bu sözcük, tilkinin anlatımında bir hayvanı terbiye etmekten çok, zamanla ve sabırla bağ kurmak anlamına gelir.

Hikâyedeki yeri

Altı küçük gezegeni dolaştıktan sonra Dünya'ya inen prens, çölde bilmeceyle konuşan bir yılanla ve üç yapraklı küçük bir çiçekle karşılaşır, yüksek bir dağa tırmanıp seslendiğinde yalnızca kendi yankısını duyar. Sonunda güllerle dolu bir bahçeye varır. Gezegeninde bıraktığı gülün, kendisinin evrende tek olduğunu söylediğini hatırlar ve bu sıra sıra açmış çiçeklerin karşısında kandırıldığını düşünür. Kendisini de üç küçük yanardağı ve sıradan bir çiçeği olan önemsiz bir prens gibi görür ve ağlamaya başlar. Tilki tam bu anda ortaya çıkar.

Prens onunla oynamak ister, ama tilki henüz evcilleştirilmediği için oynayamayacağını söyler. Ardından bunun ne demek olduğunu anlatır: bağ kurulmadan önce ikisi de birbiri için sıradan, benzerlerinden ayırt edilemeyen birer canlıdır; bağ kurulduğunda ise birbirleri için dünyada tek olurlar. Tilkiye göre bu bir sabır ve zaman işidir, insan ancak evcilleştirdiği şeyi gerçekten tanıyabilir. Prens ve tilki böylece dost olur.

Prens bu dostluktan kendi gülüne dair bir şey öğrenir: bahçedeki güller ne kadar çok olursa olsun, onun gülü sulayıp koruduğu, uğruna zaman harcadığı çiçektir ve bu yüzden ötekilerin hepsinden daha değerlidir. Vedalaşırken tilki ona bir sır verir: önemli olan göze görünmez, yürekle görülür. Ekler: prensin gülünü bu kadar değerli kılan, onun için harcadığı zamandır ve insan evcilleştirdiği şeyden sonsuza dek sorumludur. Prens bu düşünceleri hikâyenin geri kalanında yanında taşır ve anlatıcı pilota da aktarır.

Tilkinin ilham kaynakları

Saint-Exupéry kitabı İkinci Dünya Savaşı sırasında ABD'de sürgündeyken yazdı. Araştırmacılar tilkinin, yazarın New York'taki yakın dostu Silvia Hamilton (sonradan Reinhardt) örnek alınarak yazıldığına inanıyor; kitabın en ünlü düşüncesinin de ilk kez onun tarafından önerildiği düşünülüyor. Hamilton'ın yazara hediye ettiği Hannibal adlı boksör köpeğin, kitaptaki çöl tilkisinin çizimine model olmuş olabileceği de öne sürülür. Yazar, savaşa dönmeden hemen önce kitabın el yazmasını ve taslak çizimlerini Hamilton'a bıraktı; New York'taki Morgan Kütüphanesi ve Müzesi bu el yazmasını 1968'de ondan satın aldı.

El yazması, tilkinin vedasındaki o kısa cümlenin ne kadar emek istediğini de gösteriyor: Saint-Exupéry bu düşünceyi son biçimine kavuşturana kadar yaklaşık 15 kez yeniden yazdı. Yazarın 1935'te Sahra'ya düşüp susuzluktan ölümün eşiğine gelmesi ve Fas'taki Cape Juby istasyonunda çölün yalnızlığını tanıması, kitabın çöl sahnelerinin arka planını oluşturur.

Canlandıranlar

Tilki, kitabın uyarlamalarında hep önemli bir rol oldu. 1954'te Gérard Philipe'nin anlattığı Fransızca plak uyarlamasında tilkiyi Jacques Grello seslendirdi. Stanley Donen'ın 1974 tarihli müzikal filminde tilkiyi Gene Wilder oynadı ve Küçük Prens'le birlikte bir şarkı da söyledi. Mark Osborne'un 2015 tarihli animasyon filminde tilkiyi İngilizce versiyonda James Franco, Fransızca versiyonda Vincent Cassel seslendirdi. Bu filmde tilki kırmızı bir tilki olarak çizildi ve hikâyenin günümüzde geçen bölümünde küçük kızın oyuncak tilkisi olarak da yer aldı.

Karakterin arkasındaki bilim

Kitap tilkinin türünü belirtmez. Fransızca kaynaklarda Sahra'da geçen hikâyeye ve uzun kulaklı çizime bakılarak genellikle bir fenek olarak yorumlanır. Fenek (Vulpes zerda), Batı Sahra ve Moritanya'dan Sina Yarımadası'na kadar Kuzey Afrika çöllerinde yaşayan, köpekgillerin en küçük türüdür. Dişileri 1-1,9 kilogram gelir, ama 9-10 santimetrelik kulakları gövdesine oranla köpekgiller arasında en büyüğüdür. Bu dev kulaklar hem vücut ısısını dağıtmaya hem de kumun altındaki avın sesini duymaya yarar. Kumu yansıtan açık renkli kürkü, sıcak kumda yürümesini kolaylaştıran kıllı tabanları ve suyu idareli kullanan böbrekleriyle çöle uyum sağlamış bir hayvandır; günün sıcağından kaçmak için çoğunlukla geceleri hareket eder. Fenek Cezayir'in ulusal hayvanıdır.

Tilkinin "evcilleştirilme" isteği, bilim tarihindeki en ünlü hayvan deneylerinden birini de akla getirir. Sovyet genetikçi Dmitri Belyayev, 1950'lerde Novosibirsk'teki Sitoloji ve Genetik Enstitüsü'nde, köpeklerin kurtlardan nasıl türediğini anlamak için gümüş tilkilerle uzun soluklu bir seçilim deneyi başlattı. Ekibin yöneticisi Lyudmila Trut, işe kürk çiftliklerinden toplanan 30 erkek ve 100 dişi tilkiyle başladı. Her kuşakta yalnızca insana en az korku ve saldırganlık gösteren tilkiler çoğaltıldı; tilkilere hiçbir eğitim verilmedi ki uysallığın kalıtımdan geldiği anlaşılabilsin. Daha altıncı kuşakta, köpekler gibi insanın dikkatini çekmeye çalışan bir "seçkin" grup ortaya çıktı; otuzuncu kuşakta tilkilerin yüzde 70-80'i bu gruba giriyordu. Uysal tilkilerde zamanla sarkık kulaklar, kıvrık kuyruklar, alaca kürkler ve kafatası biçiminde değişiklikler görüldü. Trut 1999'da, 40 yılda 45.000 tilki yetiştirildikten sonra köpek kadar uysal bir topluluk elde edildiğini yazdı. 2019'da uluslararası bir araştırma ekibi deneyin "evcilleşme sendromu" kuramını güçlü biçimde kanıtladığı sonucunu sorguladı, ama deneyin davranış genetiği için değerli bir kaynak olduğunu kabul etti.

Bu deney, kitaptaki tilkinin söylediği şeyle bilimin "evcilleştirme" dediği şey arasındaki farkı da gösterir. Biyolojide evcilleştirme, kuşaklar boyunca süren bir seçilimle bir türün kalıtsal özelliklerinin değişmesidir. Küçük Prens'in tilkisinin istediği ise iki birey arasında, zamanla kurulan bir bağdır. Saint-Exupéry'nin apprivoiser sözcüğü, bilimden çok bu ikincisine, tek bir hayvanla tek bir insan arasındaki güvene işaret eder.

Kültürdeki etkisi

Tilkinin vedası, Küçük Prens'in ve belki de bütün 20. yüzyıl çocuk edebiyatının en çok alıntılanan düşüncelerinden biri oldu. Kitap 600'ü aşkın dil ve lehçeye çevrildikçe, tilkinin dostluk, sabır ve sorumluluk üzerine söyledikleri de dünyanın dört bir yanında okunmaya başladı. Kuzey Arjantin'deki Toba Qom diline yapılan çeviriyi değerlendiren bir antropolog, prensin bir yılan ya da tilkiyle konuşup yıldızlar arasında dolaşmasının Toba mitolojisine kusursuzca uyduğunu söylemişti.

Tilki bugün kitabın çiçeği gül ve kahramanı prensle birlikte en çok tanınan figürlerinden biridir; 2023'te Pop Mart oyuncak markasının Küçük Prens koleksiyonunda da prensle birlikte yıldızlı bir gökyüzü altında yer aldı. Saint-Exupéry'nin küçük asteroitten gelen çocuğu ile Sahra'nın uzun kulaklı hayvanı arasında kurduğu bu dostluk, kitabın uzayla Dünya'yı birleştiren en sıcak sayfası olarak kalıyor. Prensin evi olan asteroidin gerçek gökbilimdeki izleri için Asteroitler sayfamıza bakabilirsiniz.